Giữ lửa chảo gang

Giữa nhịp sản xuất ngày càng hiện đại, khi máy móc đã thay thế nhiều công đoạn thủ công, ở xóm Hồng Thái, xã Tân Cương (Thái Nguyên), gia đình anh Trịnh Duy Lễ vẫn dành một vị trí riêng cho chiếc chảo gang. Từ cách chế biến chè được truyền lại qua ba thế hệ, anh Lễ đang gìn giữ dòng chè trung du truyền thống cùng hương vị xưa, nhưng tạo ra một sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn.

Anh Trịnh Duy Lễ sao chè trên chảo gang.

Anh Trịnh Duy Lễ sao chè trên chảo gang.

Chế biến thủ công sản phẩm mới

Chúng tôi đến nhà anh Lễ khi mẻ chè mới vừa được bắt đầu. Sau khi trải qua công đoạn làm héo, vò tay, những cánh chè được đưa vào sao khô trong chảo gang. Khi hơi nóng lan trên mặt chảo, đôi tay anh Lễ thoăn thoắt đảo, xoa đều từng lớp chè, lúc dàn mỏng, khi gom lại, không để cánh chè nằm yên quá lâu ở một điểm nóng. Mùi búp tươi dần nhường chỗ cho hương chè thơm dịu nhẹ, thoảng vị cốm.

Với gia đình anh Lễ, đây không phải cách làm mới. Từ năm 2019, anh tiếp tục nối nghiệp của ông cha, phát huy kinh nghiệm chế biến thủ công, với dòng sản phẩm riêng mang tên Cổ diệp lục Tân Cương.

Để có được thành phẩm Cổ diệp lục Tân Cương, búp chè phải trải qua nhiều công đoạn chế biến nối tiếp nhau. Ở mỗi công đoạn, người thợ phải căn chỉnh nhiệt độ và thời gian phù hợp. Lửa quá lớn khiến cánh chè dễ cháy, mất hương; lửa quá nhỏ lại làm chè lâu khô, ảnh hưởng đến chất lượng. Đặc biệt, người thợ phải nhận biết sự thay đổi của nguyên liệu để điều chỉnh độ lửa, bởi mỗi lứa chè có độ non và độ ẩm khác nhau.

Không phải loại chè nào cũng có thể dùng để chế biến Cổ diệp lục Tân Cương, nguyên liệu nhất định phải là búp chè trung du. Giống chè này có cánh nhỏ, độ cứng cao và độ ẩm thấp, phù hợp với phương pháp sao bằng chảo gang. Khi gặp nhiệt, cánh chè săn lại, giữ được hình dáng và giúp người làm chè dễ dàng kiểm soát quá trình lên hương. Quan trọng hơn, chè trung du cho vị đậm, ngọt sâu, tạo ra đặc trưng riêng của sản phẩm.

Anh Lễ giới thiệu sản phẩm Cổ diệp lục trà Tân Cương với khách nước ngoài.

Anh Lễ giới thiệu sản phẩm Cổ diệp lục trà Tân Cương với khách nước ngoài.

Vừa thao tác trên chảo, anh Lễ vừa lý giải: không có một mức nhiệt cố định cho tất cả các mẻ. Độ non, độ ẩm của búp chè mỗi lần thu hái khác nhau, vì thế, người làm chè phải dựa vào màu sắc, độ khô của cánh và cảm nhận trực tiếp trên mặt chảo để điều chỉnh nhiệt. Khi cọng chè đã khô giòn, bẻ có tiếng gãy, hương thơm đạt yêu cầu, công đoạn sao mới hoàn tất.

Trước đây, gia đình anh Lễ sử dụng bếp củi sao chè. Sau này, để thuận tiện hơn trong việc kiểm soát nhiệt độ, bảo đảm vệ sinh và không ảnh hưởng đến các khu vực sản xuất khác, anh chuyển sang sử dụng chảo điện. Tuy nhiên, thiết bị thay đổi không đồng nghĩa với việc từ bỏ phương pháp chế biến truyền thống. Chiếc chảo gang vẫn được giữ lại, còn những thao tác đảo, xoa chè bằng tay vẫn là phần không thể thay thế.

Giữ vị xưa trong nhịp sống hôm nay

Với những người từng gắn bó lâu năm với nghề, hương vị của chè sao bằng chảo gang gợi nhớ nhiều ký ức. Ông Hà Duy Việt, ở xóm Hồng Thái, xã Tân Cương bảo rằng ông đã nghỉ làm chè hơn chục năm nay, nhưng khi thưởng thức vẫn có thể nhận ra cách chế biến. Chè sao bằng chảo gang có vị đậm đà, ngọt sâu, hương thơm rất riêng. So với những cách chế biến phổ biến hiện nay, vị chè này có độ ngọt sâu và lưu lại lâu hơn khi thưởng thức.

Không chỉ người từng trực tiếp sản xuất chè, nhiều người khi thưởng thức cũng dễ dàng nhận ra nét riêng của dòng sản phẩm này. Ông Tạ Quang Bồng, ở xóm Đồng Nội, xã Đại Phúc bảo: Nước chè trong, ánh vàng xanh, vị chát dịu, đậm đà, ngọt sâu và lưu lại khá lâu nơi cổ họng. Hương cốm tự nhiên cũng rất rõ.

Giữ phương pháp chế biến thủ công cũng đồng nghĩa với việc chấp nhận những giới hạn về năng suất. Theo anh Lễ, trung bình phải mất khoảng 2-3 tiếng để hoàn thiện công đoạn sao khô và lên hương cho khoảng 800g chè thành phẩm. Trong suốt thời gian ấy, người thợ gần như không thể rời mắt khỏi chảo. Đôi tay phải liên tục đảo, xoa đều chè, đồng thời cảm nhận sự thay đổi của nguyên liệu để điều chỉnh nhiệt độ. Chỉ một thao tác thiếu chính xác cũng có thể ảnh hưởng đến chất lượng của cả mẻ chè.

Gia đình anh Lễ thu hái chè.

Gia đình anh Lễ thu hái chè.

Cũng vì lý do đó, xưởng trà Lễ Mỵ của gia đình anh Lễ không đặt mục tiêu sản xuất số lượng lớn mà tập trung duy trì chất lượng cho dòng chè sao bằng chảo gang. Bên cạnh chè sao bằng chảo gang, hiện gia đình vẫn kết hợp chế biến thủ công và phương pháp hiện đại để cho ra nhiều dòng sản phẩm khác, phục vụ nhu cầu đa dạng của khách hàng.

Riêng Cổ diệp lục Tân Cương sao bằng chảo gang có giá bán từ 1,8-2,5 triệu đồng/kg. Mức giá này cao hơn nhiều so với những dòng chè được sản xuất phổ biến. Nguyên do là bởi giá trị sản phẩm không chỉ được tính bằng nguyên liệu đầu vào hay chi phí chế biến, mà còn nằm ở kỹ thuật thủ công, thời gian và kinh nghiệm của người làm chè.

Trong câu chuyện làm chè, anh Lễ nhẹ giọng: Ban đầu, nhiều khách hàng tìm đến sản phẩm vì tò mò về cách sao chè bằng chảo gang. Nhưng sau khi thưởng thức, điều khiến họ tiếp tục lựa chọn sản phẩm lại chính là hương vị. Với tôi, sự đón nhận ấy là động lực để tiếp tục duy trì phương pháp chế biến đòi hỏi nhiều công sức và sự nhẫn nại này.

Từ chiếc chảo gang được gìn giữ qua ba thế hệ đến một sản phẩm có giá bán hàng triệu đồng mỗi ki-lô-gam là cả một quá trình tìm tòi, lựa chọn và thay đổi. Ngọn lửa chảo gang vì thế không chỉ giữ ấm một phương pháp chế biến truyền thống. Qua đôi tay và sự kiên trì của người thợ, nó còn góp phần đánh thức giá trị của sản phẩm chè Thái Nguyên. Gìn giữ hương vị xưa, nhưng không ngừng tìm cách nâng cao giá trị sản phẩm, đó cũng là cách gia đình anh Lễ tiếp nối nghề chè của cha ông trong nhịp sản xuất hiện đại.

Mai An

Nguồn Thái Nguyên: https://baothainguyen.vn/giu-lua-chao-gang