'Giữ lửa' nghề làm cơm lam của người Giáy thôn Ún Tà
Thôn Ún Tà, xã Cốc San từ lâu được biết đến là nơi gìn giữ nghề làm cơm lam truyền thống của đồng bào người Giáy. Những năm gần đây, từ một món ăn gắn với sinh hoạt gia đình, lễ tết, cơm lam đã vươn ra thị trường, trở thành sản phẩm hàng hóa mang lại sinh kế ổn định cho người dân địa phương.
Ún Tà hiện có khoảng 50 - 60 hộ dân làm cơm lam. Nhiều cơ sở đã phát triển sản xuất với quy mô lớn, mỗi tháng xuất từ 20.000 – 30.000 ống cơm lam, cung ứng cho thị trường trong và ngoài tỉnh. Sản phẩm theo các chuyến xe đi khắp cả nước, đặc biệt là các địa phương phát triển mạnh về du lịch.
Sự phát triển của nghề làm cơm lam đã hình thành chuỗi sản xuất khép kín, từ thu mua nguyên liệu đến chế biến, tiêu thụ. Người dân trong thôn cung cấp lúa, gạo nếp, ống tre, củi đốt…, tạo thêm thu nhập ngay tại địa phương. Các cơ sở sản xuất cũng tạo việc làm thường xuyên cho nhiều lao động, với thu nhập bình quân từ 7 – 8 triệu đồng/người/tháng.
Không chỉ giữ hương vị dẻo thơm của nếp nương, cơm lam nơi đây còn hấp dẫn bởi màu sắc bắt mắt, mang đậm bản sắc văn hóa người Giáy.
Người dân thôn Ún Tà lựa chọn nếp nương – nguyên liệu chính tạo nên hương vị dẻo thơm đặc trưng của cơm lam. Với kỹ thuật ngâm, nhuộm màu từ các loại cây, lá, hoa... người Giáy tạo ra các màu sắc khác nhau cho hạt gạo nếp dẻo, thơm.
Những ống tre tươi được thu mua ngay tại địa phương, tạo nên chuỗi nguyên liệu khép kín cho nghề làm cơm lam. Ống tre phải đảm bảo không quá già cũng không quá non để có lớp màng bọc bên ngoài thành phẩm cơm lam sau khi chế biến. Ngoài ra, tre cũng tạo vị thơm đặc trưng cho sản phẩm cơm lam sau khi hấp chín.
Gạo nếp sau khi ngâm với các loại lá để tạo màu sẽ được cho vào ống tre rồi đem hấp trên lửa lớn. Bếp lửa đỏ rực chính là hình ảnh quen thuộc trong mỗi cơ sở làm cơm lam ở thôn Ún Tà.
Sau khi hấp chín, người dân sẽ gọt bỏ lớp vỏ cứng của ống tre để thuận tiện cho việc đóng gói, bảo quản.
Cơm lam thành phẩm có màu sắc tự nhiên từ các loại lá, hương nếp thơm và lớp màng mỏng tự nhiên từ ống tre.
Để đáp ứng nhu cầu thị trường, người dân Ún Tà không ngừng đổi mới cách làm. Bên cạnh việc giữ gìn phương pháp nấu truyền thống, các cơ sở đã mạnh dạn ứng dụng công nghệ hút chân không trong đóng gói, giúp cơm lam bảo quản lâu hơn, thuận lợi cho việc vận chuyển đi xa mà vẫn giữ được hương vị đặc trưng.
Nhờ những nỗ lực đó, sản phẩm cơm lam Ún Tà đã được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh, trở thành niềm tự hào của đồng bào người Giáy xã Cốc San.
Nghề làm cơm lam không chỉ góp phần nâng cao thu nhập, giải quyết việc làm, mà còn là cách để người dân giữ gìn, lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại.
