Giữ mạch nguồn, khai mở những dòng chảy di sản mới

Với ông Nguyễn Đức Tiến, thủ nhang của đình Đông Thành, phường Hoàn Kiếm (Hà Nội), tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không bắt đầu từ thời điểm được UNESCO ghi danh.

Các diễn giả tham gia hội thảo ngày 30-9. Từ phải sang: Ông Nguyễn Đức Tiến, thủ nhang đình Đông Thành, phường Hoàn Kiếm (Hà Nội); nhà thiết kế Nguyễn Thị Nga (Coco); ni sư Thích Nữ Hạnh Tâm, Giảng viên cao cấp, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội. Ảnh: Khánh Huy

Chia sẻ tại Hội thảo bàn tròn cấp tổ chức 2 về trách nhiệm của tổ chức, trong khuôn khổ Đối thoại châu Á - Thái Bình Dương về Di sản và Tính xác thực ngày 30-9, ông Tiến cho rằng di sản đã hiện diện trong đời sống cộng đồng từ rất lâu trước đó và vẫn được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Trong những nghi lễ, trang phục, âm nhạc, kỹ thuật thêu, dệt, may hay làm đồ lễ là cả một hệ thống tri thức được truyền từ người này sang người khác, từ thế hệ trước sang thế hệ sau.

Giá trị của di sản vì thế không chỉ nằm ở những gì có thể nhìn thấy hay ghi chép, mà còn ở những người đang thực hành và truyền lại những tri thức ấy, ông Tiến nhấn mạnh.

Từ một hướng khác, nhà thiết kế thời trang Nguyễn Thị Nga (Coco) đưa các giá trị văn hóa vào những thiết kế cổ phục của mình.

Với chị Nga, sáng tạo với di sản không thể bắt đầu từ việc lựa chọn một hình ảnh đẹp rồi đưa vào sản phẩm. Trước hết, người sáng tạo phải hiểu nguồn gốc, lịch sử và những giá trị làm nên bản sắc của di sản.

Khi đã nhận diện được những giá trị cốt lõi, người sáng tạo mới có thể chuyển hóa những giá trị đó thành một hình thức mới, để di sản bước vào đời sống hôm nay mà không đánh mất căn cước.

Trong lĩnh vực kiến trúc, bà Bùi Thị Thanh Hương, Tổng Biên tập Tạp chí Kiến trúc, đưa ra những câu chuyện cụ thể từ Hà Nội.

Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm từng là cơ sở của Hội quán Quảng Đông. Sau khi được bảo tồn, công trình trở thành không gian cho thời trang, trình diễn, thư pháp, nghệ thuật thị giác và nhiều hoạt động văn hóa.

Tại Nhà máy Xe lửa Gia Lâm, không gian công nghiệp cũ được mở ra cho nghệ thuật và sáng tạo trong Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2023.

Bà Hương chia sẻ, lễ hội đã thu hút hàng triệu lượt khách đến tham quan, tham dự các hoạt động văn hóa, nghệ thuật giàu tính sáng tạo. Trong số đó có cả những người từng làm việc tại nhà máy trở lại, kể những câu chuyện gắn với ký ức về một thời đã qua của Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung.

Với các diễn giả, những công trình ấy không chỉ được giữ lại, mà còn tiếp tục được sử dụng, được kể lại và đặt vào những mối quan hệ mới với cộng đồng.

Di sản là một dòng chảy liên tục

Từ những thực hành đang diễn ra hôm nay, câu chuyện trở về với một vấn đề căn bản hơn: tính xác thực của di sản nằm ở đâu?

Nhà máy xe lửa Gia Lâm trong giai đoạn chuẩn bị cho Lễ hội Thiết kế Sáng tạo 2023. Ảnh: Khánh Huy

NS.TS. Thích Nữ Hạnh Tâm, giảng viên cao cấp, Viện Trần Nhân Tông, Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng nếu chỉ nhìn di sản qua một hiện vật, một niên đại hay một lát cắt lịch sử, có thể sẽ bỏ qua chính quá trình làm nên giá trị của nó.

Nhắc đến thiền phái Trúc Lâm, người ta có thể nghĩ ngay đến Thiền viện Trúc Lâm Yên Tử tại Quảng Ninh.

Tại đây, người dân có thể không nghĩ về những gì họ đang sống cùng dưới khái niệm “di sản thế giới”. Với họ, đó là rừng, là cây cối, là không gian tín ngưỡng, là ký ức, niềm tin và những thực hành được tiếp nhận từ các thế hệ trước.

Ni sư Thích Nữ Hạnh Tâm ví dụ, một cây cổ thụ có thể già đi và chết, nhưng những thế hệ cây mới vẫn tiếp tục lớn lên. Một kỹ thuật làm gạch, ngói có thể được sử dụng qua nhiều thời kỳ, tiếp nhận thêm kinh nghiệm và tri thức mới. Ngôn ngữ cũng vậy, luôn vận động qua những lớp giao lưu và tiếp biến văn hóa.

Theo ni sư Thích Nữ Hạnh Tâm, tính xác thực vì thế không nhất thiết chỉ nằm ở việc xác định một hiện vật thuộc thế kỷ nào. Nó còn nằm trong sự liên tục của đời sống, ký ức, tri thức, niềm tin và cách cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền những giá trị ấy.

Góc nhìn này gặp lại những câu chuyện được đặt ra từ tín ngưỡng, kiến trúc đến thời trang.

Với ông Nguyễn Đức Tiến, việc UNESCO ghi danh tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không phải là điểm khởi đầu của di sản. Cộng đồng vẫn thực hành bởi đó là một phần đời sống và bản sắc của họ qua bao đời nay, kể cả khi di sản có được UNESCO công nhận hay không. Những nghi lễ, trang phục, nghề thủ công và tri thức liên quan tiếp tục được người trẻ tiếp nhận, học hỏi và trao truyền.

Với nhà thiết kế Nguyễn Thị Nga, đưa di sản vào thời trang cũng là một quá trình tiếp nối. Hình thức có thể thay đổi, nhưng sự sáng tạo cần bắt đầu từ việc hiểu rõ điều gì đang được kế thừa và đâu là những giá trị cốt lõi cần được giữ lại.

Còn với bà Bùi Thị Thanh Hương, một công trình sau khi được bảo tồn không nên trở thành một không gian khép kín. Những hoạt động tại Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật 22 Hàng Buồm hay Nhà máy Xe lửa Gia Lâm cho thấy khi di sản trở lại với đời sống, ký ức có thể gặp gỡ nghệ thuật, sáng tạo và những nhu cầu mới của cộng đồng.

Từ những góc nhìn ấy, di sản hiện lên không phải như một vật thể bất động được chuyển nguyên vẹn từ quá khứ sang hiện tại. Nó vận động cùng đời sống, được tiếp nhận, thực hành, diễn giải và trao truyền qua từng thế hệ.

Một nghi lễ tiếp tục được thực hành trong những điều kiện xã hội mới. Một không gian công nghiệp được mở ra cho nghệ thuật. Một hoa văn truyền thống xuất hiện trên thiết kế thời trang đương đại. Hình thức có thể thay đổi, nhưng dòng chảy văn hóa vẫn được nối dài.

Vấn đề vì thế không nằm ở việc di sản có thay đổi hay không, mà ở chỗ những giá trị cốt lõi có được nhận diện, hiểu đúng và tiếp tục được trao truyền hay không.

Để dòng chảy ấy không bị đứt, cộng đồng phải ở vị trí trung tâm. Họ là những người nắm giữ tri thức, thực hành di sản, truyền lại những gì đã nhận từ thế hệ trước, đồng thời tạo ra những cách thức mới để di sản tiếp tục hiện diện trong cuộc sống hôm nay.