Giữ nhịp bài chòi trong đời sống cộng đồng

Di sản được thực hành và trao truyền

Với chính sách hỗ trợ bảo tồn nghệ thuật bài chòi, Đà Nẵng chú trọng cả hoạt động truyền dạy, duy trì câu lạc bộ cộng đồng và sưu tầm tư liệu, hiện vật tại bảo tàng. Những nguồn lực này được kỳ vọng góp phần tháo gỡ khó khăn ở cơ sở, tạo điều kiện để di sản tiếp tục được thực hành và trao truyền.

Một buổi biểu diễn của Câu lạc bộ Bài chòi Phú Thạnh (phường Quảng Phú). Ảnh: NVCC

Nỗ lực trao truyền

Từ những lần theo bà xem bài chòi vào dịp lễ hội, ngày tết, anh Phạm Minh Đức (sinh năm 2000, trú phường Ngũ Hành Sơn) dần yêu những câu hô mộc mạc của loại hình nghệ thuật dân gian này. Khi biết phường Thanh Khê tổ chức lớp truyền dạy dân ca, hô hát bài chòi, anh đăng ký tham gia.

“Tại lớp học này, tôi được sống lại ký ức thời niên thiếu, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần hơn”

PHẠM MINH ĐỨCSinh năm 2000, trú phường Ngũ Hành Sơn

Sau lớp học gần nhất vào tháng 8/2026, địa phương thành lập Câu lạc bộ Bài chòi Thanh Khê, trực thuộc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công, tạo nơi sinh hoạt, luyện tập và giao lưu cho người yêu nghệ thuật truyền thống.

Ông Lê Văn Cương, Phó Chủ tịch UBND phường Thanh Khê cho hay, trước đây, hoạt động hô hát bài chòi chủ yếu lồng ghép trong các chương trình văn hóa, văn nghệ địa phương. Bên cạnh khó khăn về kinh phí, trang thiết bị, địa phương còn thiếu người truyền dạy và môi trường luyện tập để tập hợp, duy trì sự gắn bó của người tham gia. Vì vậy, phường lựa chọn tổ chức các lớp truyền dạy để tạo nguồn người thực hành, sau đó thành lập câu lạc bộ làm nơi tiếp tục sinh hoạt, rèn luyện kỹ năng.

Những câu hô bài chòi giúp học sinh hiểu thêm về giá trị văn hóa dân gian. Ảnh: HỮU TRUNG

Theo ông Cương, chính sách hỗ trợ bảo tồn, phát huy nghệ thuật bài chòi của thành phố giai đoạn 2026 - 2030 sẽ tạo điều kiện để địa phương từng bước tháo gỡ khó khăn để duy trì hoạt động. Về lâu dài, phường chú trọng phát huy vai trò của nghệ nhân trong hướng dẫn, trao truyền kỹ năng, đồng thời tạo thêm cơ hội để người dân, nhất là thanh thiếu niên, tiếp cận nghệ thuật truyền thống.

Tại phường Quảng Phú, nguồn kinh phí hỗ trợ cùng sự đóng góp của cộng đồng đã giúp Câu lạc bộ Bài chòi Phú Thạnh có thêm điều kiện duy trì sinh hoạt.

Ông Đỗ Quý Nhiệm, Chủ nhiệm câu lạc bộ chia sẻ, năm 2025 đơn vị được hỗ trợ 60 triệu đồng theo chính sách của tỉnh Quảng Nam (cũ) để mua sắm thiết bị âm thanh và một số đạo cụ. Bên cạnh đó, câu lạc bộ huy động hơn 115 triệu đồng từ nguồn xã hội hóa để bổ sung cơ sở vật chất, trang thiết bị và trang phục biểu diễn.

Từ những nguồn lực này, câu lạc bộ duy trì sinh hoạt vào tối thứ Bảy và Chủ nhật tại nhà sinh hoạt khối phố, đồng thời tham gia giao lưu ở các khu dân cư và gần đây tổ chức hoạt động tại khu quần thể Tượng đài Mẹ Việt Nam anh hùng. Trong 13 thành viên của câu lạc bộ, đáng mừng có 4 thành viên là học sinh tiểu học và THCS.

Ở xã Thu Bồn, những câu hô bài chòi vẫn được gìn giữ qua các hoạt động văn hóa tại thôn, cùng với sinh hoạt hằng tháng của 4 câu lạc bộ trên địa bàn.

Ông Nguyễn Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã cho hay, theo chính sách của thành phố, mỗi câu lạc bộ được hỗ trợ 9 triệu đồng/năm. Hiện 2 câu lạc bộ có nhu cầu mua sắm dụng cụ đã đề nghị hỗ trợ khoảng 60 triệu đồng. Ông kỳ vọng chính sách hỗ trợ cả kinh phí sinh hoạt và trang thiết bị sẽ tạo thêm động lực để các câu lạc bộ duy trì hoạt động, góp phần trao truyền nghệ thuật bài chòi cho thế hệ sau.

Gìn giữ cho mai sau

Cùng với hoạt động trao truyền tại cơ sở, việc sưu tầm, lưu giữ tư liệu về nghệ thuật bài chòi cũng đang được Bảo tàng Đà Nẵng đẩy mạnh. Trong giai đoạn 2024 - 2025, thực hiện Kế hoạch số 2648 của UBND tỉnh Quảng Nam (cũ), bảo tàng đã hoàn thành sưu tầm 406 đơn vị hiện vật liên quan đến di sản này. Hiện bảo tàng lưu giữ nhiều nhóm hiện vật, tư liệu như bộ bài tới, ống thẻ cái, thẻ con, cờ hội, trang phục biểu diễn, mô hình chòi, các loại nhạc cụ truyền thống cùng sách, bản thảo chép tay, kịch bản, lời hô hát và tư liệu âm thanh, hình ảnh qua các thời kỳ.

Lớp truyền dạy dân ca, hô hát bài chòi tại phường Thanh Khê thu hút người yêu nghệ thuật truyền thống ở nhiều độ tuổi tham gia. Ảnh: NAM BÌNH

Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện, Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng nhìn nhận, dù nguồn tư liệu, hiện vật hiện có khá phong phú, những làn điệu cổ, bài hô, bài thai truyền thống quý hiếm và kịch bản bài chòi qua các thời kỳ vẫn cần được tiếp tục tìm kiếm, bổ sung. Đây là những tư liệu quan trọng để nghiên cứu, lưu giữ và phản ánh đầy đủ hơn giá trị của di sản. Thực hiện Kế hoạch số 488/KH-UBND của thành phố, bảo tàng đã xây dựng kế hoạch sưu tầm, phối hợp với chính quyền các địa phương kết nối nghệ nhân, nhà nghiên cứu, chủ nhiệm và thành viên các câu lạc bộ cùng những cá nhân đang lưu giữ tư liệu. Đơn vị cũng đã hoàn thành số hóa 2D độ phân giải cao và quét 3D đối với hệ thống hiện vật, thẻ bài, đạo cụ, phục vụ công tác lưu trữ và bảo tồn lâu dài.

406đơn vị hiện vật

Bảo tàng Đà Nẵng hoàn thành sưu tầm trong giai đoạn 2024 - 2025

Thực hiện Kế hoạch số 2648 của UBND tỉnh Quảng Nam (cũ). Hệ thống hiện vật, thẻ bài, đạo cụ đã được số hóa 2D độ phân giải cao và quét 3D.

Những nhóm hiện vật, tư liệu bảo tàng đang lưu giữ

Bộ bài tới

Ống thẻ cái, thẻ con

Cờ hội

Trang phục biểu diễn

Mô hình chòi

Nhạc cụ truyền thống

Sách, bản thảo chép tay

Kịch bản, lời hô hát

Tư liệu âm thanh, hình ảnh

Trong giai đoạn 2026 - 2030, Bảo tàng Đà Nẵng dự kiến phối hợp với các nghệ nhân ghi âm, ghi hình những bài hô, bài thai và làn điệu cổ quý hiếm; xây dựng không gian trưng bày ảo, ứng dụng tương tác số để công chúng có thêm cơ hội tiếp cận di sản. Bảo tàng cũng hướng đến tổ chức không gian trải nghiệm, nơi các câu lạc bộ biểu diễn, hướng dẫn học sinh, sinh viên và du khách thực hành làm thẻ bài, học hô bài chòi.

“Việc tổ chức không gian trải nghiệm thực tế giúp công chúng không chỉ ngắm nhìn hiện vật qua tủ kính mà được trực tiếp sống cùng di sản”

HUỲNH ĐÌNH QUỐC THIỆNGiám đốc Bảo tàng Đà Nẵng

Phát huy giá trị di sản

Từ những thử nghiệm kết hợp âm nhạc truyền thống với cách thể hiện đương đại, các soạn giả, nghệ sĩ đang tìm hướng làm mới nghệ thuật bài chòi. Điều họ quan tâm không chỉ là viết thêm lời ca, mà còn làm sao để những câu thai gần gũi với công chúng.

Gắn bó nhiều năm với dân ca Khu 5, NSƯT Đỗ Linh vừa biểu diễn, vừa sáng tác những câu hát lấy cảm hứng từ đời sống. Với ông, điều quan trọng của bài chòi là người dân nghe thấy thân quen, dễ hiểu và tìm được sự đồng cảm trong câu hát.

“Dân ca bài chòi là phải hát sao cho người dân nghe là hiểu được ngay”

ĐỖ LINHNghệ sĩ ưu tú, gắn bó nhiều năm với dân ca Khu 5

Hơn 400 tác phẩm đã sáng tác phần nào cho thấy mối quan tâm của NSƯT Đỗ Linh đối với đời sống và tâm tư của người dân, là nguồn chất liệu để lời ca chạm đến người nghe, phù hợp với đặc trưng diễn xướng dân gian. Bởi sức hấp dẫn của bài chòi không chỉ nằm ở làn điệu mà còn ở nội dung câu thai, cách dẫn dắt của anh hiệu, chị hiệu cùng sự ứng biến tạo nên tiếng cười bất ngờ trong cuộc chơi.

NSƯT Đỗ Linh luôn tìm tòi cách thể hiện mới trên nền tảng những làn điệu truyền thống của nghệ thuật bài chòi. Ảnh: KHÁNH NGỌC

Cùng hướng tiếp cận từ đời sống, soạn giả Cao Văn Minh đưa vào lời ca vốn trải nghiệm của một người nhiều năm gắn bó với biển. Chuyện làng chài, nhịp hò kéo lưới và những tâm tình của người dân miền biển qua bao chuyến xa khơi đã trở thành nguồn cảm hứng trong những sáng tác dân ca của ông. Với ông, câu hát hay đôi khi bắt đầu từ một chuyện rất đỗi bình thường, miễn sao phản ánh được nhịp sống và tình cảm của người dân. Không chỉ khai thác những chất liệu quen thuộc, ông Minh còn quan tâm việc làm mới nội dung lời ca cho các con bài, đưa những câu chuyện và thông điệp của đời sống hôm nay vào nghệ thuật truyền thống.

Ông Minh đề xuất tổ chức thêm các cuộc thi sáng tác dân ca bài chòi, viết lời mới cho các con bài, với giải thưởng phù hợp để khuyến khích người sáng tác đầu tư nghiêm túc. Điều ông mong muốn là bài chòi tiếp tục được hát trong quần chúng, thay vì chỉ xuất hiện trên sân khấu. Để làm được điều đó, lời ca cần vận động cùng đời sống, gần gũi với những điều người dân đang nghĩ, đang trải qua.

Bên cạnh sáng tác lời mới, cách thể hiện cũng được các nghệ sĩ tìm tòi để mở rộng khả năng tiếp cận công chúng. Trong quá trình sáng tạo, NSƯT Đỗ Linh thử nghiệm kết hợp lối hô hát truyền thống với âm nhạc hiện đại, tạo những trải nghiệm mới cho người nghe. Tuy nhiên, theo ông, làm mới trước hết phải bắt đầu từ sự am hiểu nghệ thuật bài chòi. Cách phối khí và không gian biểu diễn có thể thay đổi, nhưng lối hô hát, làn điệu và những đặc trưng diễn xướng vẫn cần được gìn giữ. Đây là nền tảng để người nghe nhận ra chất bài chòi trong những thử nghiệm đương đại.

Soạn giả Cao Văn Minh chắt lọc những điều mắt thấy, tai nghe trong đời sống thường ngày để đưa vào lời ca dân ca bài chòi. Ảnh: KHÁNH NGỌC

Đối với nghệ sĩ Huyền Tân, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bài chòi Sông Hàn, chú trọng cả nội dung lời ca lẫn cách diễn xướng. Theo chị, những câu thai mới có thể kể chuyện đời sống hôm nay bằng ngôn ngữ gần gũi, nhưng vẫn dựa trên các làn điệu truyền thống như xuân nữ, hò Quảng, xàng xê, cổ bản và thể thơ lục bát. Sức hấp dẫn của cuộc chơi còn nằm ở khả năng dẫn dắt linh hoạt, dí dỏm của anh hiệu, chị hiệu, những người tạo nên sự tương tác, bất ngờ và cảm xúc cho người tham gia.

Nghệ sĩ Huyền Tân nhìn nhận bài chòi chủ yếu được trao truyền bằng hình thức truyền miệng nên giữa các địa phương, người thực hành có thể hình thành những dị bản. Việc làm mới vì thế không đồng nghĩa với đóng khung một cách thể hiện, nhưng cần dựa trên hiểu biết về nguồn gốc, làn điệu và đặc trưng văn hóa của di sản.

Khoảng 16,5 tỷ đồng hỗ trợ bảo tồn nghệ thuật bài chòi

khoảng16,5tỷ đồnggiai đoạn 2026 - 2030

Theo Nghị quyết số 66/2026/NQ-HĐND ngày 29/6/2026 của HĐND thành phố và Kế hoạch số 488/KH-UBND của UBND thành phố, Đà Nẵng dự kiến dành khoảng 16,5 tỷ đồng từ ngân sách thành phố và ngân sách cấp xã để hỗ trợ bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nghệ thuật bài chòi giai đoạn 2026 - 2030.

60triệu đồng

hỗ trợ một lần cho mỗi câu lạc bộ để mua sắm trang thiết bị

9triệu đồng/năm

cho mỗi câu lạc bộ để duy trì hoạt động

110triệu đồng/lớp

tổ chức lớp truyền dạy kỹ năng thực hành, trao truyền di sản

100triệu đồng

cho Bảo tàng Đà Nẵng năm 2026 để sưu tầm tư liệu, hiện vật

Theo đó, các câu lạc bộ bài chòi tại cộng đồng đáp ứng điều kiện theo quy định được hỗ trợ một lần 60 triệu đồng để mua sắm trang thiết bị và 9 triệu đồng/câu lạc bộ/năm để duy trì hoạt động. Kinh phí hỗ trợ tổ chức lớp truyền dạy kỹ năng thực hành, trao truyền di sản là 110 triệu đồng/lớp. Riêng Bảo tàng Đà Nẵng được bố trí mức hỗ trợ 100 triệu đồng trong năm 2026 để sưu tầm tư liệu, hiện vật phục vụ trưng bày. Ngoài ra, thành phố còn hỗ trợ hoạt động tập huấn, bồi dưỡng lực lượng kế cận, sáng tác các tác phẩm dân ca bài chòi và tuyên truyền, quảng bá di sản.

Mở thêm cơ hội tiếp cận di sản

Những câu hô, làn điệu và kinh nghiệm diễn xướng bài chòi đang được ghi lại qua tiếng nói của các nhà nghiên cứu, nghệ sĩ, nghệ nhân và người thực hành. Từ tư liệu điền dã đến những thước phim thị phạm, dự án học liệu số tại Hội An hướng tới việc mở rộng cơ hội tìm hiểu và tiếp cận di sản trong nhà trường và cộng đồng.

Xây dựng học liệu

Trong lớp học tại Trường THCS Hội An Đông (phường Hội An Đông), điệu hò ba lý vang lên qua giọng hát của các em học sinh. Với Trần Nguyên Hà My (học sinh lớp 9/2), luyến láy và nhả chữ từng là những thử thách khi mới làm quen với bài chòi. Gắn bó với loại hình nghệ thuật này hơn một năm, được hướng dẫn và kiên trì luyện tập, My dần biết cách thể hiện sắc thái, cảm xúc trong từng câu hát. Buổi học cũng được ghi hình, trở thành tư liệu phục vụ dự án “Bộ học liệu điện tử truyền dạy nghệ thuật bài chòi Hội An”, do Trung tâm bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An phối hợp với Công ty TNHH MTV Cuộc Sống Hội An (Hoianlife) triển khai.

Những giờ học bài chòi tại Trường THCS Hội An Đông tạo cơ hội để học sinh tiếp cận và tìm hiểu nghệ thuật dân gian quê hương. Ảnh: TRÂM ANH

Năm 2017, Nghệ thuật bài chòi Trung Bộ Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tại Hội An, di sản tiếp tục hiện diện qua hội chơi, diễn xướng và hoạt động trao truyền. Việc xây dựng học liệu đặt ra yêu cầu ghi lại cả lời ca, cách thể hiện lẫn bối cảnh và kinh nghiệm của những người đang thực hành di sản. Ngoài lớp học, nhóm thực hiện ghi hình tại phòng thu, phố cổ và các hội chơi bài chòi về đêm. Một câu hô có thể được chép lại bằng văn bản, nhưng cách lấy hơi, giữ nhịp, nhấn chữ, biểu cảm hay ứng đáp với người chơi cần được nghe và nhìn trong tình huống cụ thể.

Người thực hành bài chòi Nguyễn Văn Quý (nghệ danh Dương Quý) cho biết, những chi tiết ấy được chú trọng trong quá trình xây dựng học liệu.

“Chúng tôi ghi hình biểu diễn, cách dạy chi tiết từng đoạn, từng làn điệu; mời những người có chuyên môn giải thích, thị phạm. Nội dung được thể hiện từ lý thuyết đến cách hô hát, diễn xướng và sắc thái biểu diễn”

NGUYỄN VĂN QUÝ (DƯƠNG QUÝ)Người thực hành bài chòi

Các đoạn thị phạm được đặt cùng lời giải thích và thông tin nguồn, giúp người xem nghe lại mẫu, quan sát thao tác và tìm hiểu cách thể hiện của từng người. Riêng khả năng ứng tác, phối hợp và làm chủ không khí hội chơi vẫn cần được bồi đắp qua thực hành lâu dài.

Đằng sau những thước phim là quá trình thu thập và đối chiếu tư liệu từ nhiều người gắn bó với bài chòi. Các nhà nghiên cứu ở Hội An đã đóng góp góc nhìn về lịch sử, bộ bài, tên quân, dị bản và môi trường diễn xướng. Đặc biệt, câu chuyện phục hồi, tổ chức hoạt động và truyền dạy bài chòi tại Hội An từ những năm 1980 đến bước ngoặt chương trình “Đêm phố cổ” năm 1998 đã đưa bài chòi đến định kỳ thường xuyên với công chúng và khách du lịch Hội An.

Nguồn tư liệu hữu ích

Bà Ngô Phương Thảo, cố vấn chiến lược Hoianlife, Giám đốc sản xuất của dự án cho biết, nhóm đã tổ chức 12 buổi điền dã, gặp gỡ những người am hiểu bài chòi để tìm hiểu lịch sử, bộ bài, câu hô, làn điệu, kỹ thuật diễn xướng và cách tổ chức hội chơi. Quá trình khảo cứu ghi nhận một số vấn đề chưa có cách lý giải thống nhất như một số tên quân bài chưa được xác định rõ ngữ nghĩa; cách thực hành và sắc thái diễn xướng cũng có khác biệt giữa các địa phương... Theo bà Thảo, những thông tin thu thập được cần tiếp tục đối chiếu với tư liệu đã công bố và trao đổi qua các vòng thẩm định chuyên môn.

Những thước phim ghi lại quá trình học sinh học hát bài chòi là một phần tư liệu phục vụ xây dựng bộ học liệu điện tử tại Hội An. Ảnh: TRÂM ANH

Bộ sản phẩm dự kiến gồm 36 video học liệu, 35 video theo chủ đề và một video tổng quan cùng tài liệu nền theo 8 chuyên đề, 8 giáo án mẫu, bộ 30 quân bài số hóa, 10 infographic và trang giới thiệu học liệu. Các video cung cấp tư liệu nghe nhìn để tìm hiểu, tra cứu và tham khảo thực hành. Giáo án là thành phần riêng, hỗ trợ giáo viên lựa chọn và sử dụng học liệu trong hoạt động dạy học. Người yêu thích bài chòi cũng có thể tiếp cận từng video theo nhu cầu, từ nhận diện quân bài đến nghe mẫu làn điệu, tìm hiểu hô, hô hát và trình diễn.

Bộ học liệu điện tử truyền dạy nghệ thuật bài chòi Hội An

Các thành phần dự kiến, mỗi biểu tượng là một sản phẩm

36

video học liệu35 video theo chủ đề và một video tổng quan

8

chuyên đề tài liệu nền

8

giáo án mẫu

30

quân bài số hóamột bộ

10

infographic

1

trang giới thiệu học liệu

Nguồn: Dự án “Bộ học liệu điện tử truyền dạy nghệ thuật bài chòi Hội An”

Bà Thảo kỳ vọng bộ học liệu sẽ phục vụ giáo viên, học sinh, người thực hành, người yêu thích bài chòi và giới nghiên cứu. Nội dung có thể tiếp tục được bổ sung khi có thêm tư liệu và kết quả khảo cứu. Với ông Nguyễn Văn Quý, tham gia dự án còn là dịp gặp gỡ, trao đổi và học hỏi kinh nghiệm từ những người cùng gắn bó với bài chòi. Ông mong những câu hô, làn điệu được ghi lại sẽ đến với nhiều người hơn, nhất là những người chưa có điều kiện tham gia lớp truyền nghề trực tiếp.

Hoạt động ghi hình tại lớp học góp phần bổ sung tư liệu thực hành cho dự án “Bộ học liệu điện tử truyền dạy nghệ thuật bài chòi Hội An”. Ảnh: TRÂM ANH

Bà Trương Thị Ngọc Cẩm, Phó Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, cho rằng với sự hỗ trợ quý báu của Văn phòng UNESCO Việt Nam, việc xây dựng giáo án - bộ học liệu điện tử bài chòi còn đáp ứng nhu cầu lưu giữ tri thức và kinh nghiệm thực hành khi nhiều nghệ nhân tại Hội An đã lớn tuổi. Bộ học liệu còn giúp cộng đồng, người dân và du khách hiểu rõ hơn về nguồn gốc, giá trị và vẻ đẹp của bài chòi, đồng thời cung cấp kiến thức cơ bản cùng những hướng dẫn thực hành. Việc hệ thống hóa các nội dung này sẽ tạo thêm điều kiện để nhiều người tiếp cận, tìm hiểu và tự học thuận tiện hơn. Cùng với học liệu, môi trường thực hành vẫn cần được duy trì để người trẻ có thể tham gia biểu diễn, sáng tác lời mới và tiếp tục gắn bó với di sản.

Những bản ghi mở thêm con đường tiếp cận di sản bài chòi. Còn kinh nghiệm ứng tác, sự phối hợp giữa người hiệu với nhạc công và cách đáp lại người chơi vẫn tiếp tục được nuôi dưỡng trong những cuộc gặp gỡ, buổi truyền dạy và hội chơi bài chòi.