Giữ nhịp đàn Tính, trao truyền lời Then

Thành viên Câu lạc bộ Văn hóa, văn nghệ thôn Đoàn Kết (xã Trung Hội) biểu diễn hát Then, đàn Tính.

Trong văn hóa truyền thống, Then gắn với đời sống tâm linh, phản ánh quan niệm của cộng đồng về con người, tự nhiên và vũ trụ. Qua lời hát cùng tiếng đàn Tính, thầy Then thực hiện các nghi lễ, gửi gắm ước vọng về bình an, sức khỏe, mùa màng và cuộc sống no đủ. Then cũng lưu giữ những câu chuyện về phong tục, tập quán, cách ứng xử và tâm tư của con người.

Năm 2019, thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Trong đời sống đương đại, bên cạnh không gian thực hành nghi lễ, Then ngày càng được giới thiệu thông qua các chương trình biểu diễn, giao lưu và hoạt động trải nghiệm văn hóa.

Tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, những chương trình như “Sắc Then Việt Bắc” quy tụ các câu lạc bộ, nghệ nhân, nghệ sĩ đến từ nhiều địa phương. Những trích đoạn Then, tiếng đàn Tính cùng các hoạt động trải nghiệm giúp công chúng tiếp cận di sản một cách trực quan, sinh động. Qua đó, bảo tàng trở thành điểm gặp gỡ giữa những người thực hành di sản với công chúng, đặc biệt là khách tham quan muốn tìm hiểu văn hóa các dân tộc.

Ca sĩ Hoàng Dũng và mẹ trên sân khấu "Anh trai vượt ngàn chông gai". Ảnh: nguồn Internet.

Then cũng tìm được những cách thể hiện mới trong sáng tạo nghệ thuật đương đại. Một ví dụ đáng chú ý là tiết mục của ca sĩ Hoàng Dũng trên sân khấu chương trình "Anh trai vượt ngàn chông gai". Tiết mục gây ấn tượng khi đưa những hình ảnh đặc trưng của văn hóa Việt Bắc vào không gian trình diễn hiện đại. Hai hình tượng sư tử mèo gợi nhắc đến lễ hội Lồng Tồng, phía sau là hình ảnh những thiếu nữ Tày múa bát, tạo nên sắc thái văn hóa riêng cho phần dàn dựng.

Âm hưởng Then cùng tiếng đàn Tính cũng được lựa chọn làm chất liệu âm nhạc, kết nối với tác phẩm lấy cảm hứng từ truyện cổ Thạch Sanh. Đáng chú ý, việc sử dụng đàn Tính thay cho những nhạc cụ thường được minh họa trong các hình ảnh về nhân vật Thạch Sanh tạo nên một cách liên tưởng giàu ý nghĩa, gắn câu chuyện dân gian với không gian văn hóa Tày.

Tiết mục còn có sự xuất hiện của PGS.TS Hoàng Thị Chiên, mẹ ca sĩ Hoàng Dũng, nguyên giảng viên khoa Hóa, Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên. Tình yêu văn hóa truyền thống mà bà dành cho con được xem là một nét đẹp phía sau sự lựa chọn chất liệu nghệ thuật của Hoàng Dũng.

Từ những chất liệu văn hóa được lựa chọn có chủ ý, tiết mục cho thấy di sản Then, đàn Tính hoàn toàn có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sáng tạo nghệ thuật hôm nay, với điều kiện người thể hiện có sự am hiểu và trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống.

Giảng viên Nguyễn Xuân Bách biểu diễn trong chương trình "Đêm hội thưởng trà" tại Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên năm 2026.

Nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Xuân Bách, Trường Cao đẳng Văn hóa - Nghệ thuật Việt Bắc, là một trong những người tích cực đưa Then đến gần hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ. Tại trường, anh tham gia xây dựng Câu lạc bộ Đồi Hoa, thu hút sinh viên, đoàn viên, thanh niên yêu thích và tìm hiểu loại hình nghệ thuật truyền thống này. Các thành viên được tiếp cận với Then cổ, tìm hiểu những giá trị văn hóa gắn với nghi lễ, học hát, thực hành đàn Tính và tham gia dàn dựng các tiết mục biểu diễn.

Từ hoạt động của câu lạc bộ, tiếng đàn Tính, lời Then còn được giới thiệu trong các chương trình giao lưu, biểu diễn ở nước ngoài. Bản thân anh Nguyễn Xuân Bách từng tham gia nhiều chương trình tại Pháp, Lào và một số nước khác, góp phần đưa âm hưởng văn hóa Việt Bắc đến với công chúng quốc tế.

Ở cấp độ cộng đồng, các nghệ nhân và những người yêu thích hát Then, đàn Tính vẫn duy trì việc thực hành, truyền dạy thông qua các câu lạc bộ. Nghệ nhân Nhân dân Hoàng Thị Bích Hồng là một trong những người dành nhiều năm sưu tầm, lưu giữ và truyền dạy loại hình nghệ thuật này. Qua quá trình giảng dạy, bà đưa những làn điệu truyền thống đến với người học. Điều này giúp họ hiểu hơn về giá trị văn hóa ẩn chứa trong từng câu hát, nhịp đàn.

Nghệ thuật Then được giới thiệu trong nhiều chương trình biểu diễn quy mô lớn của tỉnh.

Tại xóm Bản Nưa, xã Nghinh Tường, Câu lạc bộ Hát Then, đàn Tính duy trì sinh hoạt với sự tham gia của nhiều lứa tuổi. Người trẻ như Hà Thị Hường Nhài đảm nhiệm vai trò chủ nhiệm, tập hợp những người yêu thích loại hình nghệ thuật này cùng luyện tập, biểu diễn.

Ở phường Bắc Kạn, câu lạc bộ tại Trường Tiểu học và THCS Nông Thượng thu hút học sinh người Tày, Dao tham gia dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân Hà Đức Định. Qua những buổi học, các em được làm quen với cây đàn Tính, lời Then và có thêm cơ hội thể hiện các tiết mục văn nghệ mang bản sắc dân tộc.

Những hoạt động biểu diễn, giao lưu, trải nghiệm và truyền dạy đang mở rộng không gian thực hành, giới thiệu hát Then, đàn Tính. Để di sản được gìn giữ đúng giá trị, việc truyền dạy cũng đặt ra yêu cầu về chiều sâu hiểu biết văn hóa. Người học cần hiểu nội dung lời Then, người biểu diễn cần nắm được đặc trưng của loại hình nghệ thuật, cộng đồng cần duy trì những không gian thực hành và trao truyền. Việc sáng tạo, đổi mới hình thức trình diễn cũng cần gắn với sự am hiểu và tôn trọng những giá trị truyền thống.

Tiếng đàn Tính có thể ngân lên trong một ngôi nhà sàn, giữa buổi sinh hoạt câu lạc bộ, tại bảo tàng hay trên sân khấu quốc tế. Dù ở không gian nào, sức sống của Then vẫn bắt nguồn từ con người và cộng đồng thực hành di sản. Khi nghệ nhân truyền dạy và người trẻ say mê học hỏi, những làn điệu vẫn được cất lên, tiếng lòng của người Tày sẽ tiếp tục được gìn giữ và ngân vang.