Giữ ổn định 'bình xăng' của nền kinh tế

Nhiều giải pháp nhanh, mạnh

Điều đáng chú ý là phản ứng của hệ thống điều hành diễn ra khá nhanh. Tối 10/3, Liên Bộ Công Thương – Tài chính điều chỉnh giá bán lẻ xăng dầu trong nước, đồng thời sử dụng Quỹ bình ổn với mức khoảng 4.000–5.000 đồng cho mỗi lít. Nhờ “lớp đệm” này, giá xăng dầu trong nước tăng nhưng không tăng sốc theo nhịp thị trường quốc tế. Theo tính toán của cơ quan điều hành, nếu không sử dụng quỹ bình ổn, giá xăng RON 95 có thể đã vượt 33.000 đồng mỗi lít.

Cùng thời điểm đó, Thủ tướng Phạm Minh Chính chủ trì cuộc họp với Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng, nhấn mạnh mục tiêu dứt khoát không để thiếu năng lượng trong bất kỳ hoàn cảnh nào. Chính phủ cho biết đã huy động khoảng 4 triệu thùng dầu từ các đối tác nhằm bổ sung nguồn cung trước mắt, hỗ trợ kế hoạch sản xuất của các nhà máy lọc dầu.

Câu chuyện xăng dầu của Việt Nam không chỉ nằm ở việc điều chỉnh giá theo từng kỳ điều hành mà còn gắn với bài toán rộng hơn: an ninh năng lượng. Ảnh: Nam Khánh

Ở phía chính sách tài khóa, thuế nhập khẩu ưu đãi đối với xăng và một số nguyên liệu phối trộn đã được hạ về 0%. Bộ Tài chính cũng đang trình phương án đưa thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu về mức 0 đồng, có thể giúp giá xăng giảm thêm khoảng 1.000–2.000 đồng mỗi lít.

Ngoài ra, cơ chế điều hành giá cũng được điều chỉnh linh hoạt hơn. Theo Nghị quyết 36 của Chính phủ, khi giá cơ sở xăng dầu tăng từ 7% so với kỳ điều hành trước, giá bán lẻ trong nước có thể được điều chỉnh ngay sau ngày phát sinh biến động, thay vì phải chờ hết chu kỳ.

Nhìn tổng thể, những động thái này cho thấy cách điều hành thị trường xăng dầu của Việt Nam đang ngày càng chủ động hơn. Khi thị trường quốc tế biến động mạnh, nhiều công cụ chính sách được sử dụng đồng thời từ quỹ bình ổn, thuế, nguồn cung đến cơ chế điều hành giá nhằm giảm bớt cú sốc và giữ ổn định thị trường.

Cấu trúc thị trường trong nước

Tuy vậy, những biến động vừa qua cũng làm lộ rõ hơn một số đặc điểm cấu trúc của thị trường năng lượng trong nước.

Hiện nay, Việt Nam chủ động được khoảng 68% nguồn cung xăng dầu nhờ hai nhà máy lọc dầu lớn là Nghi Sơn và Dung Quất. Đây là một bước tiến quan trọng so với thời điểm cách đây hơn một thập kỷ, khi phần lớn xăng dầu phải nhập khẩu trực tiếp từ nước ngoài.

Nhưng sự “tự chủ” này vẫn dựa nhiều vào nguồn dầu thô nhập khẩu.

Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn – một trong những cơ sở cung cấp nhiên liệu lớn nhất cho thị trường phụ thuộc khoảng 70–80% dầu thô từ Kuwait. Có thời điểm, gần như toàn bộ nguồn dầu thô của nhà máy này được nhập khẩu từ quốc gia Trung Đông này.

Trong khi đó, Nhà máy lọc dầu Dung Quất có nguồn dầu đầu vào đa dạng hơn nhưng vẫn phải nhập khoảng 30–35% từ các khu vực như Tây Phi, Địa Trung Hải, Mỹ và một phần Trung Đông.

Điều đó có nghĩa là dù xăng dầu được sản xuất trong nước, nguồn nguyên liệu đầu vào của nó vẫn gắn với chuỗi cung ứng dầu mỏ toàn cầu. Khi các tuyến vận tải năng lượng lớn như eo biển Hormuz gặp trục trặc, tác động của nó có thể lan tới thị trường trong nước chỉ sau một thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, cơ chế tính giá xăng dầu theo chu kỳ cũng tạo ra độ trễ nhất định so với diễn biến của thị trường quốc tế. Giá bán lẻ trong nước hiện được tính theo giá thành phẩm trên thị trường Singapore trong một khoảng thời gian nhất định. Vì vậy, trong những giai đoạn giá thế giới tăng nhanh rồi giảm nhanh, thị trường trong nước thường phản ứng chậm hơn một nhịp.

Đó không phải là một điểm yếu của điều hành mà là đặc điểm của cơ chế tính giá theo chu kỳ. Nhưng những biến động gần đây cho thấy hệ thống điều hành cần tiếp tục linh hoạt hơn để thích ứng với một thị trường năng lượng ngày càng khó đoán.

Nhìn ở góc độ tích cực, cú sốc giá dầu lần này cũng cho thấy khả năng ứng phó của hệ thống chính sách. Khi thị trường quốc tế biến động mạnh, việc sử dụng đồng thời nhiều công cụ đã giúp thị trường trong nước tránh được những cú sốc quá lớn.

Những vấn đề cần đặt ra ngay

Câu chuyện xăng dầu của Việt Nam không chỉ nằm ở việc điều chỉnh giá theo từng kỳ điều hành mà còn gắn với bài toán rộng hơn: an ninh năng lượng.

Trước hết là bảo đảm lợi nhuận hợp lý cho hệ thống phân phối. Khi chi phí thực tế từ vận chuyển, tồn kho đến tài chính – tăng nhanh hơn mức định mức trong công thức giá cơ sở, nhiều cửa hàng bán lẻ cho biết họ rơi vào tình trạng càng bán càng lỗ. Với một mặt hàng có biên lợi nhuận rất thấp như xăng dầu, điều này dễ khiến hệ thống phân phối vận hành cầm chừng. Vì vậy, điều chỉnh chi phí và lợi nhuận định mức theo sát thực tế không chỉ là vấn đề kinh doanh mà còn là điều kiện để thị trường vận hành thông suốt.

Bên cạnh đó, năng lực dự trữ năng lượng cần được nâng lên. Hiện lượng tồn kho xăng dầu lưu thông của Việt Nam tương đương khoảng 20 ngày tiêu thụ. Con số này đáp ứng yêu cầu thương mại nhưng vẫn là “lớp đệm” khá mỏng nếu nhìn từ góc độ an ninh năng lượng nhất là khi thị trường dầu mỏ ngày càng nhạy cảm với các biến động địa chính trị.

Một hướng đi quan trọng khác là đa dạng hóa nguồn dầu thô cho các nhà máy lọc dầu, giảm phụ thuộc vào một số khu vực cung cấp. Đồng thời, việc thúc đẩy nhiên liệu sinh học, mở rộng các nguồn năng lượng mới và sử dụng năng lượng hiệu quả hơn trong giao thông vận tải sẽ giúp giảm dần sự phụ thuộc vào xăng dầu trong dài hạn.

Trong lịch sử, mỗi cuộc khủng hoảng dầu mỏ thường trở thành một động lực thúc đẩy những thay đổi lớn trong hệ thống năng lượng. Với Việt Nam, những biến động gần đây có thể được nhìn như một lời nhắc rằng bài toán năng lượng không chỉ là câu chuyện của thị trường hôm nay mà còn là câu chuyện của chiến lược phát triển dài hạn.

Giữ ổn định “bình xăng” của nền kinh tế vì thế không chỉ là câu chuyện của một kỳ điều hành giá. Đó là sự kết hợp của nhiều lớp chính sách từ điều hành giá, thuế, nguồn cung và dự trữ năng lượng – nhằm giúp thị trường đứng vững trước những biến động khó lường của thị trường năng lượng toàn cầu.

Tư Giang