Sắp xếp giáo dục đại học: Tinh gọn để nâng cao hiệu lực, hiệu quả

GDĐH đóng vai trò nòng cốt trong phát triển nguồn nhân lực trình độ cao, đào tạo nhân tài. Ảnh: ST

Bài 1: Chủ trương đột phá về phát triển giáo dục đại học

Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đất nước bền vững trong “kỷ nguyên mới”, Đảng và Nhà nước ta luôn xác định GDĐT là quốc sách hàng đầu, là nền tảng tạo ra những đột phá căn bản cho sự phát triển. Nhiều chủ trương, chính sách lớn đã được ban hành, thúc đẩy giáo dục - đặc biệt là GDĐH - đổi mới mạnh mẽ và đạt được những kết quả quan trọng.

Những chủ trương, quyết sách “mở đường”…

Theo Bộ GDĐT, những thành tựu quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội của đất nước thời gian qua có phần đóng góp đáng kể của GDĐT, đặc biệt là GDĐH.

Quyền Bộ trưởng Bộ GDĐT Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh: GDĐH đóng vai trò nòng cốt trong phát triển nguồn nhân lực trình độ cao, đào tạo nhân tài, thúc đẩy khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, qua đó nâng cao năng suất lao động và năng lực cạnh tranh quốc gia.

“Tại Việt Nam, các cơ sở GDĐH đóng góp khoảng 50% tổng số cán bộ nghiên cứu và 75% số cán bộ nghiên cứu có trình độ tiến sĩ của cả nước; khoảng 85% số công bố khoa học trên các tạp chí quốc tế uy tín được thực hiện từ các trường đại học” - quyền Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết.

Nhận thức rõ vai trò đặc biệt quan trọng của GDĐH, Đảng và Nhà nước đã dành sự quan tâm và đầu tư lớn cho bậc học này. Trong đó, Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04/01/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI được xem là văn kiện chiến lược về đổi mới căn bản, toàn diện GDĐT, trong đó chủ trương trao quyền tự chủ đại học được coi là quyết định mang tính đột phá.

Cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và các cơ quan chức năng đã ban hành nhiều chính sách quan trọng đối với GDĐH. Cơ chế giao quyền tự chủ cho các cơ sở GDĐH được quy định rõ trong Luật Giáo dục, Luật Giáo dục đại học và các văn bản liên quan.

Đặc biệt, ngày 24/10/2014, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 77/NQ-CP về thí điểm đổi mới cơ chế hoạt động đối với các cơ sở GDĐH công lập giai đoạn 2014-2017, trong đó quy định cụ thể về quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình của các trường. Những chính sách này tiếp tục được hoàn thiện, tạo điều kiện thuận lợi để các trường chủ động hơn trong thực hiện chiến lược phát triển.

Trước yêu cầu phát triển trong “kỷ nguyên mới”, GDĐH cần một động lực mạnh mẽ hơn. Ngày 22/8/2025, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển GDĐT, trong đó khẳng định bảo đảm quyền tự chủ đầy đủ và toàn diện cho các cơ sở GDĐH, không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính - một điểm đột phá so với các quy định trước đây.

GS. Nguyễn Đình Đức (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng: “Tự chủ đại học đã tạo ra luồng gió mới, góp phần thay đổi diện mạo của nhiều trường đại học. Tuy nhiên, vẫn còn một số điểm nghẽn cần được tháo gỡ”. Theo ông, Nghị quyết số 71-NQ/TW với những chủ trương đột phá được kỳ vọng sẽ trở thành “khoán 10” trong GDĐH, tạo động lực phát triển mạnh mẽ cho hệ thống đại học trong giai đoạn mới.

…Đến những con số “biết nói”

Từ những chủ trương đúng đắn của Đảng, cùng với việc cụ thể hóa bằng chính sách và sự chủ động đổi mới của các cơ sở đào tạo, GDĐH Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận.

Phần lớn các trường đại học đã xây dựng được chiến lược phát triển dài hạn và có chiều sâu, tận dụng hiệu quả các nguồn lực được đầu tư để xây dựng thương hiệu trong đào tạo và nghiên cứu khoa học ở cả trong nước và quốc tế.

Những kết quả này được khẳng định trong Kết luận số 91-KL/TW ngày 12/8/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW. Theo đó, GDĐH tiếp tục được đổi mới gắn với tăng cường tự chủ, tạo động lực mới và chuyển biến rõ rệt về chất lượng, hiệu quả trong đào tạo nguồn nhân lực và nghiên cứu khoa học.

Số lượng chương trình đào tạo được kiểm định và số công bố khoa học quốc tế tăng mạnh; một số cơ sở GDĐH và nhóm ngành đào tạo đạt thứ hạng cao trong khu vực và thế giới.

Theo Cục trưởng Cục Quản lý chất lượng (Bộ GDĐT) Huỳnh Văn Chương, đến năm 2025 có 200 trường đại học đạt tiêu chuẩn kiểm định chất lượng trong nước; 17 cơ sở GDĐH được kiểm định bởi các tổ chức quốc tế uy tín, như: Đại học Bách khoa Hà Nội, Đại học Xây dựng Hà Nội, Đại học Kinh tế Quốc dân, Trường Đại học Bách khoa (ĐH Quốc gia TP. Hồ Chí Minh), Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh…

“Kết quả kiểm định là căn cứ quan trọng để xác định chất lượng GDĐH, vị thế và uy tín của các trường, đồng thời là cơ sở để ưu tiên lựa chọn đầu tư phát triển” - ông Chương cho biết.

Hiệu ứng từ các quyết sách đúng đắn dành cho GDĐH cũng được Kiểm toán nhà nước (KTNN) chỉ ra thông qua các cuộc kiểm toán tại các cơ sở GDĐH.

Dẫn chứng từ cuộc kiểm toán chuyên đề việc thực hiện cơ chế tự chủ đối với các trường đại học công lập giai đoạn 2016-2018, lãnh đạo KTNN chuyên ngành III cho biết các trường đã phát huy tốt quyền tự chủ tài chính, từng bước giảm mức độ phụ thuộc vào ngân sách nhà nước.

Cụ thể, năm 2017 kinh phí hỗ trợ từ ngân sách giảm 197.340 triệu đồng so với năm 2016; năm 2018 tiếp tục giảm 193.134 triệu đồng so với năm 2017. Việc giảm hỗ trợ ngân sách giúp tiết kiệm nguồn lực để Nhà nước tập trung cho các nhiệm vụ quan trọng khác.

Đồng thời, cơ chế tự chủ giúp các trường chủ động hơn trong thực hiện nhiệm vụ chuyên môn, giảm thủ tục hành chính và kịp thời đáp ứng nhu cầu đào tạo của thị trường lao động.

Và dấu ấn đột phá vươn tầm quốc tế…

Không chỉ chuyển biến trong quản trị, nhiều trường đại học của Việt Nam đã từng bước khẳng định vị thế trong đào tạo và nghiên cứu khoa học trên trường quốc tế.

Chỉ riêng năm 2025, Việt Nam công bố 14.880 bài báo nghiên cứu trên các tạp chí thuộc Cơ sở dữ liệu Web of Science (WoS), tăng 18,63% so với năm 2024, chiếm khoảng 0,53% tổng sản lượng bài báo khoa học của thế giới.

Nhiều kết quả nghiên cứu đã được chuyển giao, thương mại hóa và ứng dụng hiệu quả trong thực tiễn, đóng góp tích cực cho phát triển kinh tế - xã hội.

Ngày càng nhiều trường đại học Việt Nam xuất hiện trong các bảng xếp hạng quốc tế uy tín. Theo bảng xếp hạng năm 2026 của Times Higher Education (THE), Việt Nam có 9/11 lĩnh vực được xếp hạng, trong đó các lĩnh vực như kinh doanh và kinh tế, kỹ thuật, khoa học máy tính… đạt thứ hạng cao.

Bên cạnh các cơ sở GDĐH thường xuyên xuất hiện trong các bảng xếp hạng quốc tế như Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, ngày càng có nhiều trường khẳng định vị thế ở cấp độ khu vực và thế giới, như: Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh, Trường Đại học Nguyễn Tất Thành…

PGS,TS Phạm Hồng Hải - Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghiệp TP. Hồ Chí Minh - cho biết việc nhà trường lần đầu tiên góp mặt trong Bảng xếp hạng QS World University Rankings 2026 là minh chứng rõ nét cho định hướng chiến lược đúng đắn và nỗ lực nâng cao chất lượng đào tạo, hội nhập quốc tế.

Cùng với đó, số lượng sinh viên quốc tế đến học tập tại Việt Nam ngày càng tăng, cho thấy sức hấp dẫn của GDĐH Việt Nam đang dần được cải thiện.

PGS,TS. Nguyễn Thu Thủy - Cục trưởng Cục Hợp tác quốc tế (Bộ GDĐT) nhận định: “Đây là kết quả tất yếu từ quá trình đầu tư bền bỉ của Nhà nước đối với GDĐH, cũng như nỗ lực không ngừng của các cơ sở đào tạo trong việc nâng cao chất lượng và hội nhập quốc tế”.

Đặc biệt, nhiều trường đã phát triển các chương trình đào tạo chất lượng cao theo chuẩn quốc tế ngay trong nước với chi phí phù hợp, mở rộng các chương trình liên kết quốc tế, tạo thêm nhiều cơ hội học tập cho người dân.

Những kết quả này tiếp tục khẳng định tính đúng đắn trong chủ trương của Đảng và Nhà nước đối với phát triển GDĐT nói chung, GDĐH nói riêng.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, qua hoạt động kiểm toán, KTNN cũng chỉ ra nhiều hạn chế và tồn tại, như tổ chức bộ máy cồng kềnh, đào tạo chồng chéo, quản lý chưa hiệu quả ở một số cơ sở GDĐH. Những bất cập này đang làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực dành cho GDĐH và đặt ra yêu cầu cấp thiết phải sắp xếp lại hệ thống GDĐH theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn.

Báo Kiểm toán sẽ tiếp tục thông tin trong các bài tiếp theo của tuyến bài./.

NHÓM PHÓNG VIÊN