Giữ 'quốc bảo' bằng sở hữu trí tuệ: HTX ở Măng Ri dựng 'lá chắn' cho sâm Ngọc Linh

Ẩn mình dưới những cánh rừng nguyên sinh của núi Ngọc Linh, những vườn sâm xanh mướt đang trở thành sinh kế của hàng trăm hộ dân ở xã Măng Ri (Quảng Ngãi). Nhưng để “quốc bảo” giữ được giá trị và chinh phục thị trường, chất lượng thôi là chưa đủ.

Sở hữu trí tuệ nâng tầm sâm Ngọc Linh

Thị trường ngày càng khắt khe, còn hàng giả, hàng nhái vẫn là mối đe dọa đối với các đặc sản như sâm Ngọc Linh. Bởi vậy, xây dựng và bảo hộ tài sản trí tuệ đang trở thành “lá chắn” để các HTX giữ thương hiệu, gia tăng giá trị và nâng sức cạnh tranh.

Thành viên HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh chăm sóc vườn sâm dưới tán rừng. Chuẩn hóa vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và bảo hộ sở hữu trí tuệ đang góp phần nâng cao giá trị sâm Ngọc Linh.

HTX Sâm và Dược liệu Ngọc Linh được xem là hạt nhân trong chuỗi liên kết sản xuất của Măng Ri. Với khoảng 200 thành viên, HTX không chỉ tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ mà còn hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ người dân xây dựng vùng nguyên liệu tập trung và áp dụng quy trình trồng sâm theo hướng tự nhiên.

Theo đại diện HTX, việc chuẩn hóa quy trình sản xuất không chỉ nhằm nâng cao năng suất mà còn tạo nền tảng để xây dựng thương hiệu bền vững. Vùng nguyên liệu càng được chuẩn hóa, sản phẩm càng dễ đáp ứng yêu cầu truy xuất nguồn gốc. Từ đó mở ra cơ hội chế biến sâu và chinh phục những thị trường khó tính.

Đây cũng là định hướng mà xã Măng Ri đang tập trung triển khai. Trọng tâm là tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho HTX và người dân về vai trò của tài sản trí tuệ trong phát triển kinh tế.

Ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, cho biết địa phương tiếp tục khuyến khích phát triển các HTX, tổ hợp tác. Đồng thời sẽ xây dựng sản phẩm OCOP gắn với thương hiệu sâm Ngọc Linh và du lịch trải nghiệm dược liệu.

“Địa phương cũng định hướng mở rộng diện tích sâm theo hướng có kiểm soát, ưu tiên hộ đồng bào dân tộc thiểu số nghèo, cận nghèo tham gia. Xã cũng đồng thời tăng cường truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng và bảo hộ chỉ dẫn địa lý nhằm bảo vệ thương hiệu sâm Ngọc Linh”, ông Quang nói.

Công tác tuyên truyền đang giúp các HTX nhận thức rõ hơn về giá trị của tài sản trí tuệ. Đăng ký nhãn hiệu, chỉ dẫn địa lý, đầu tư bao bì hay áp dụng mã QR, mã số vùng trồng không chỉ bảo vệ thương hiệu mà còn nâng sức cạnh tranh, tạo niềm tin với người tiêu dùng và mở rộng thị trường.

Hiện, xã Măng Ri có hơn 3.700ha dược liệu, trong đó trên 2.600ha sâm Ngọc Linh và gần 1.100ha các loại dược liệu khác. Cùng với đó là 15 HTX và nhiều tổ hợp tác đang tham gia sản xuất, chế biến và kinh doanh dược liệu.

Từ nguồn nguyên liệu phong phú, nhiều sản phẩm đặc trưng đã được phát triển như trà hòa tan sâm Ngọc Linh, cà phê sâm Ngọc Linh, thạch collagen sâm Ngọc Linh, rượu sâm... Một số sản phẩm đã được công nhận OCOP, từng bước khẳng định thương hiệu trên thị trường.

Theo các chuyên gia, chất lượng thôi là chưa đủ để sản phẩm tạo chỗ đứng trên thị trường. Xây dựng, đăng ký và bảo hộ tài sản trí tuệ cần trở thành một phần trong chiến lược phát triển của HTX.

Vì vậy, địa phương đang đẩy mạnh tuyên truyền để các HTX hiểu đúng về giá trị của tài sản trí tuệ. Khi được bảo hộ và khai thác hiệu quả, thương hiệu, chỉ dẫn địa lý và truy xuất nguồn gốc sẽ trở thành “tấm hộ chiếu” giúp sâm Ngọc Linh nâng giá trị và mở rộng thị trường.

Dựng “lá chắn” trước hàng giả, hàng nhái

Giá trị kinh tế cao cũng đồng nghĩa với việc sâm Ngọc Linh trở thành mục tiêu của các hành vi xâm phạm. Bên cạnh nạn trộm cắp tại vùng trồng, hàng giả, hàng nhái và sản phẩm mạo danh sâm Ngọc Linh vẫn diễn biến phức tạp. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải tăng cường bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ đối với sản phẩm của HTX.

Thực tế cho thấy, thương hiệu chỉ có giá trị khi được bảo vệ. Địa phương đang tăng cường tuyên truyền để các HTX chủ động đăng ký và bảo hộ tài sản trí tuệ, đồng thời phổ biến quy định pháp luật về phòng chống hàng giả, hàng nhái. Điều này không chỉ xuất phát từ yêu cầu của thị trường mà còn từ những vụ việc xâm phạm xảy ra ngay tại vùng sâm.

Tháng 5/2026, Công an xã Măng Ri đã điều tra, làm rõ nhóm 13 đối tượng thực hiện hành vi trộm cắp sâm Ngọc Linh. Theo điều tra, các đối tượng đột nhập vào vườn sâm của Công ty CP Sâm Ngọc Linh Kon Tum, lấy trộm 250 củ sâm cùng 1.380 gram lá sâm, tổng giá trị hàng trăm triệu đồng. Sau đó, các đối tượng đã bị khởi tố theo quy định của pháp luật.

Không chỉ gây thiệt hại về kinh tế, những vụ việc này còn đặt ra yêu cầu bảo vệ thương hiệu và tài sản trí tuệ của sâm Ngọc Linh ngay từ vùng nguyên liệu. Theo ông Phạm Xuân Quang, Chủ tịch UBND xã Măng Ri, cùng với xử lý nghiêm các vụ việc, địa phương đang triển khai nhiều giải pháp nhằm bảo vệ vùng sâm. Các tổ bảo vệ rừng - vườn sâm được thành lập, hoạt động tuần tra cộng đồng được duy trì; đồng thời từng bước đầu tư hàng rào, chòi canh và camera giám sát tại các khu vực trọng điểm.

Song song với việc bảo vệ vùng trồng, địa phương cũng chú trọng các giải pháp bảo hộ tài sản trí tuệ để giữ vững giá trị thương hiệu sâm Ngọc Linh. Ông Quang nhấn mạnh: Sâm Ngọc Linh được coi là “quốc bảo”, đã được bảo hộ chỉ dẫn địa lý “Ngọc Linh”. Việc sử dụng tem nhận diện và truy xuất nguồn gốc không chỉ tạo thuận lợi trong thương mại mà còn góp phần bảo vệ thương hiệu và quyền lợi của người tiêu dùng.

Như lưu ý của vị chủ tịch xã Măng Ri, yêu cầu của thị trường hiện nay không chỉ là chất lượng mà còn là khả năng chứng minh nguồn gốc xuất xứ. Nếu các HTX không chủ động bảo vệ tài sản trí tuệ, uy tín của cả vùng sản xuất có thể bị ảnh hưởng bởi những sản phẩm giả mạo, kém chất lượng.

Số hóa vùng sâm để nâng giá trị thương hiệu

Không dừng ở việc bảo vệ thương hiệu, xã Măng Ri đang hướng đến xây dựng một chuỗi giá trị minh bạch, trong đó tài sản trí tuệ gắn chặt với chuyển đổi số và quản lý vùng nguyên liệu.

Các sản phẩm chế biến từ sâm Ngọc Linh được đầu tư tem nhận diện, mã QR và chỉ dẫn địa lý. Điều này giúp HTX bảo vệ thương hiệu, phòng chống hàng giả và tăng sức cạnh tranh trên thị trường.

Theo ông Phạm Xuân Quang, Măng Ri sẽ ưu tiên chuẩn hóa dữ liệu vùng trồng và lập bản đồ số các vườn sâm trong giai đoạn 2025 - 2026. Đây được xem là nền tảng để hoàn thiện truy xuất nguồn gốc và bảo vệ thương hiệu sâm Ngọc Linh.

Địa phương cũng phối hợp với doanh nghiệp và các đơn vị chuyên ngành hỗ trợ giống, kỹ thuật và nhật ký điện tử cho người trồng sâm. Toàn bộ dữ liệu sản xuất được chuẩn hóa từ khâu giống đến thu hoạch. Nhờ đó, HTX vừa nâng cao chất lượng sản phẩm, vừa đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường.

Thời gian tới, xã Măng Ri sẽ phối hợp với các ngành chức năng mở rộng vùng bảo hộ chỉ dẫn địa lý và cấp mã số vùng trồng. Đồng thời, chuẩn hóa việc sử dụng tem chỉ dẫn địa lý và mã QR cho các sản phẩm đủ điều kiện lưu thông trên thị trường.

Liên kết tiêu thụ với doanh nghiệp cũng sẽ được củng cố theo hướng gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng. Qua đó, tạo động lực để các HTX đầu tư mạnh hơn cho thương hiệu và phát triển sản phẩm chế biến sâu.

Từ tuyên truyền nâng cao nhận thức đến bảo hộ tài sản trí tuệ, Măng Ri đang từng bước xây dựng “lá chắn” cho thương hiệu sâm Ngọc Linh. Quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ sẽ giúp sản phẩm của HTX gia tăng giá trị và tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng. Đây cũng là nền tảng để “quốc bảo”của Việt Nam mở rộng thị trường và phát triển bền vững.