Giữ 'vị' phố nghề trong thời đại số

Hoạt động trải nghiệm “Dược trà” tại phố Lãn Ông trong chuỗi hoạt động văn hóa tháng 11 của phố cổ Hà Nội. Ảnh: Thiên Sơn Vân Long

Từ chén trà đến chuyện phố

Những ngày này, người dân có thể đến 40 Lãn Ông để tham dự chương trình trải nghiệm “Dược trà” trong chuỗi hoạt động văn hóa tháng 11 của phố cổ Hà Nội. Trong không gian tầng hai khu nhà Pháp, văn hóa thưởng trà được kết nối với việc tìm hiểu thảo dược, thảo mộc và gia vị truyền thống gắn với phố nghề Đông Nam dược.

Một địa chỉ quen thuộc được mở thêm cách tiếp cận. Người đến không chỉ tìm mua sản phẩm, mà còn có cơ hội hiểu chất liệu văn hóa đã làm nên tên phố.

Cách đó không xa, cũng trong chuỗi hoạt động văn hóa tháng 11 của phố cổ Hà Nội, người dân có thể tìm hiểu lịch sử nghệ thuật Tuồng, khám phá hệ thống trang, đạo cụ, nghệ thuật hóa trang, âm nhạc và diễn xuất tại Trung tâm giao lưu văn hóa phố cổ Hà Nội – 50 Đào Duy Từ. Nếu muốn tìm hiểu đầy đủ về lịch sử hình thành và phát triển của làng nghề Sơn Đồng, các quy trình kỹ thuật, người xem có thể ghé qua Trung tâm Văn hóa nghệ thuật 22 Hàng Buồm.

Điểm chung của tất cả các hoạt động là đặt phố nghề trong mối liên hệ giữa giao thương, sáng tạo và đời sống cộng đồng. Nhìn từ góc độ ấy, phố nghề không phải là một cửa hàng được nhân lên trên cùng tuyến đường. Đó là nơi kỹ năng, uy tín và quan hệ giữa người làm với người mua được tích lũy qua thời gian.

Một sản phẩm có thể được mang đi, còn câu chuyện phía sau khiến người ta nhớ địa chỉ và muốn trở lại.

Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Lượt xem và giá trị thật

Theo Đề án tổng thể phát triển làng nghề đã được phê duyệt, Hà Nội đặt mục tiêu trong giai đoạn 2025-2030 có ít nhất 80% số lao động tại các làng nghề được đào tạo, đào tạo lại hoặc tập huấn nâng cao kiến thức công nghệ thông tin cơ bản. Thành phố cũng định hướng hỗ trợ số hóa sản phẩm làng nghề, xây dựng Vlog làng nghề Hà Nội, qua đó tăng cường quảng bá hình ảnh, sản phẩm và những giá trị văn hóa đặc trưng.

Với phố nghề, đây là cơ hội để đưa sản phẩm vượt khỏi “mặt tiền” cửa hiệu. Một mẫu chế tác có thể được giới thiệu trước, khách trao đổi yêu cầu từ xa, rồi mới đến xem hoặc nhận hàng. Không gian bán hàng mở rộng mà không nhất thiết phải mở thêm cửa hàng.

Trên màn hình, sản phẩm thường đứng cạnh nhau bằng hình ảnh, giá và những dòng giới thiệu ngắn, nhưng điều đó không giúp người mua phân biệt một món đồ làm thủ công với hàng sản xuất hàng loạt, hay lý giải thời gian học nghề, độ khó của kỹ thuật và phần sáng tạo riêng.

Bởi vậy, thách thức không chỉ là đưa hàng lên mạng mà là đưa đúng câu chuyện lên mạng, để người mua hiểu vì sao sản phẩm có giá trị.

Đại biểu Lê Trung Quân (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) đặt vấn đề về “nền kinh tế của sự chú ý” trong phiên thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Ảnh: Cổng TTĐT Quốc hội

Phát biểu tại phiên thảo luận dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Lê Trung Quân (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đồng Tháp) đặt vấn đề về “nền kinh tế của sự chú ý”, trong đó người sáng tạo phải tìm cách thu hút và duy trì sự quan tâm.

Với phố nghề, sự chú ý có thể mở đầu một đơn hàng. Nhưng nếu chỉ chạy theo lượt xem, câu chuyện nghề dễ bị thu lại thành vài hình ảnh bắt mắt. Điều cần nối tiếp là niềm tin vào chất lượng, nguồn gốc và người làm sản phẩm.

Cùng với quảng bá là yêu cầu làm rõ quyền sử dụng. Đại biểu Nguyễn Thị Quý (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Bắc Ninh) đề nghị làm rõ quyền quản lý, truy cập, sử dụng và khai thác thương mại đối với tư liệu, di sản số hóa. Đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Nghệ An) lưu ý ghi nguồn chưa đồng nghĩa có đủ quyền khai thác; quyền đối với phần sáng tạo mới không mặc nhiên tạo độc quyền đối với chất liệu di sản.

Đặt vào phố nghề, những ý kiến ấy gợi yêu cầu phân biệt kỹ thuật truyền thống, mẫu sáng tạo riêng và hình ảnh quảng bá. Thỏa thuận rõ giúp người đóng góp được ghi nhận, người hợp tác biết phạm vi sử dụng. Bảo vệ quyền không phải khép cửa sáng tạo, mà tạo nền tảng để hợp tác lâu dài.

Số hóa có thể lưu lại một động tác nghề, nhưng để động tác ấy tiếp tục tồn tại ngoài màn hình, vẫn cần người học và một sinh kế đủ sức giữ họ ở lại.

Các bạn trẻ xem nghệ nhân phố Hàng Bạc thao tác nghề truyền thống. Ảnh: Linh Tâm.

Để giá trị mới trở về nuôi phố nghề

Một buổi trải nghiệm giúp công chúng đến gần nghề, nhưng không thay thế quá trình đào tạo thợ. Sau hoạt động giới thiệu cần có nơi học tiếp, người hướng dẫn và cơ hội làm sản phẩm thực sự.

Góp ý với dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa) đề cập đến trách nhiệm đầu tư trở lại cho việc truyền nghề. Từ thực tiễn Hát Xoan Phú Thọ, đại biểu đề nghị cụ thể hóa cơ chế về việc địa phương có thể đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy lẫn người học ngay tại làng nghề.

“Kết quả không chỉ được đo bằng số lớp đã mở mà phải được đánh giá qua những kỹ thuật mà người học đã làm chủ được và được chính cộng đồng làng nghề đánh giá”, đại biểu Phan Thị Thùy Linh nêu quan điểm về đánh giá hiệu quả của công tác truyền nghề.

Gợi mở ấy hướng việc bảo tồn về đúng con người. Giữ được mẫu cũ là cần thiết, nhưng nghề chỉ tiếp tục khi có người làm được sản phẩm mới.

Về không gian, đại biểu Nguyễn Hoàng Trường (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) đề nghị có tiêu chí cho không gian sáng tạo quy mô nhỏ gắn với cộng đồng, đồng thời phân cấp đi cùng nguồn lực. Hướng tiếp cận ấy phù hợp với đặc điểm phố nghề và tận dụng địa chỉ sẵn có, bố trí nơi thực hành, giới thiệu và truyền nghề phù hợp với sinh hoạt cư dân.

Chén trà ở phố Lãn Ông có thể mở đầu một cuộc khám phá, nhưng sức sống phố nghề cần được nhìn xa hơn trải nghiệm của khách. Sau sự quan tâm ấy, người thợ có thêm việc làm, người trẻ có thêm lý do để theo nghề.

Từ lượt xem đến một thế hệ làm nghề mới vẫn là quãng đường cần nối dài. Công nghệ mở cửa thị trường, cách chia sẻ giá trị và đầu tư cho con người sẽ quyết định ai có thể bước tiếp qua cánh cửa ấy. Bởi vậy, giữ "vị" phố nghề trong thời đại số, sau cùng, là để cách tiếp cận mới nuôi được nghề cũ, không chỉ là lưu lại hình ảnh của nghề.