Gỡ điểm nghẽn để nông, lâm, thủy sản chuyển từ sản lượng sang giá trị

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên

Sản lượng tăng nhưng giá trị phải tăng tương xứng

Xa hơn những khó khăn trước mắt, nhiều ý kiến cùng đặt ra yêu cầu chuyển từ tăng sản lượng sang nâng chất lượng, giá trị và vị thế của nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới. Một vấn đề nổi lên qua các ý kiến là sản lượng, kim ngạch tăng chưa đồng nghĩa giá trị thu về tăng tương ứng.

Điển hình là ngành hàng sầu riêng. Ông Lê Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Chánh Thu, cho biết sản lượng sầu riêng Việt Nam đã tăng khoảng 3 lần trong 5 năm, thậm chí vượt Thái Lan, nhưng giá trị thu về vẫn thấp hơn. Đáng chú ý, qua thực tế chế biến tại doanh nghiệp, tỷ lệ sản phẩm chất lượng cao giảm mạnh, trong khi hàng chất lượng thấp tăng lên.

Theo ông Lê Vũ Tuấn Anh, nguyên nhân không chỉ từ thời tiết mà còn liên quan đến việc khai thác cây quá mức, sử dụng vật tư nông nghiệp và sự thiếu chặt chẽ trong liên kết chuỗi. "Chúng ta không chỉ bán một trái sầu riêng, chúng ta bán sự tử tế và uy tín của Việt Nam", ông Lê Vũ Tuấn Anh bộc bạch.

Ông Đỗ Hà Nam, Chủ tịch Hiệp hội Lương thực Việt Nam phát biểu tại cuộc làm việc - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên

Câu chuyện nâng cao giá trị cũng được đặt ra đối với gạo, cà phê, gỗ và nhiều ngành hàng khác. Việt Nam có không ít sản phẩm đứng ở nhóm đầu thế giới về sản lượng, xuất khẩu, nhưng chế biến sâu, thương hiệu và khả năng tham gia những khâu có giá trị cao hơn trong chuỗi vẫn còn hạn chế.

Các doanh nghiệp ngành gạo cho rằng cần chuyển từ lợi thế sản lượng sang chất lượng và thương hiệu; trong đó thương hiệu gạo quốc gia phải gắn với giống, vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc và khả năng cung ứng ổn định.

Với cà phê, vấn đề được đặt ra là tăng tỷ trọng chế biến sâu của doanh nghiệp trong nước, xây dựng dữ liệu vùng nguyên liệu và quảng bá thương hiệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Ngành gỗ cũng cần nguồn nguyên liệu có khả năng truy xuất và nguồn gỗ lớn ổn định cho chế biến sâu.

Một lát cắt khác đến từ ngành cá tra. Ông Hàng Văn, Phó Tổng Giám đốc Công ty Thủy sản Trường Giang, cho biết có thời điểm giá cá tra nguyên liệu lên khoảng 36.000 đồng/kg trong khi giá xuất khẩu quy đổi chỉ khoảng 33.000 đồng/kg, khiến nhà máy khó thu mua.

Ông Huỳnh Minh Tường, Phó Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (Vasep) phát biểu tại cuộc làm việc - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên

Trong khi nguồn nguyên liệu thiếu, việc phát triển vùng nuôi công nghệ cao lại cần quỹ đất đủ lớn để đầu tư hệ thống xử lý, tuần hoàn nước. Doanh nghiệp đề nghị rà soát quy hoạch, tạo điều kiện hình thành vùng nuôi tập trung để đầu tư dài hạn.

Từ những câu chuyện cụ thể này, nhiều doanh nghiệp cùng đặt vấn đề tổ chức lại sản xuất từ gốc: Vùng trồng, vùng nuôi, giống, chất lượng nguyên liệu và truy xuất nguồn gốc phải gắn chặt hơn với chế biến và thị trường xuất khẩu.

VAT, tín dụng và "hạ tầng tuân thủ"

Nếu vùng nguyên liệu và chất lượng là bài toán dài hạn, những vướng mắc về vốn, thuế và thủ tục đang tác động trực tiếp đến hoạt động của doanh nghiệp.

Hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) là một trong những vấn đề được nhắc đến nhiều nhất tại cuộc làm việc. Đại diện các ngành gạo, gỗ, thủy sản cùng phản ánh tình trạng hồ sơ kéo dài hoặc cách áp dụng chính sách chưa thống nhất, khiến vốn bị tồn đọng, ảnh hưởng khả năng thu mua nguyên liệu và tổ chức sản xuất.

Trao đổi trực tiếp với doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được hiểu và áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Bộ Tài chính sẽ chỉ đạo cơ quan thuế, hải quan phối hợp hướng dẫn để khắc phục tình trạng cùng một loại sản phẩm nhưng cách áp dụng khác nhau giữa các địa phương.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được hiểu và áp dụng thống nhất trên toàn quốc - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên

Đối với hoàn thuế VAT, Bộ Tài chính nhìn nhận vấn đề tác động trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp, đề nghị doanh nghiệp minh bạch hồ sơ, phối hợp với cơ quan thuế để xử lý nhanh; đồng thời kiểm soát các trường hợp lợi dụng chính sách hoàn thuế. Những phản ánh về cách xác định sơ chế, chế biến thủy sản để hưởng ưu đãi thuế thu nhập doanh nghiệp cũng sẽ được rà soát trong quá trình thực hiện.

Tín dụng là một điểm nghẽn chung khác. Doanh nghiệp cho rằng đặc thù nông nghiệp đòi hỏi lượng vốn lớn trong thời gian thu mua ngắn, trong khi đầu tư vùng nguyên liệu, máy móc và chế biến sâu cần thời gian dài. Vì vậy, chính sách tín dụng cần phù hợp hơn với chu kỳ sản xuất, đơn hàng, dòng tiền và hàng tồn kho.

Các ý kiến tại cuộc làm việc cho thấy, từ vùng nguyên liệu, chất lượng, dữ liệu truy xuất đến vốn, thuế, chế biến và thương hiệu đều cần được xử lý đồng bộ theo chuỗi để chuyển từ lợi thế về sản lượng sang lợi thế về giá trị.

Trong lĩnh vực thủy sản, doanh nghiệp đề nghị giảm kiểm tra trùng lặp, bảo đảm thông tin về nguồn gốc đã được cơ quan có thẩm quyền xác nhận ở khâu trước được kế thừa ở khâu sau; đồng thời áp dụng yêu cầu hồ sơ phù hợp với từng thị trường thay vì áp dụng cơ học một tiêu chuẩn cho tất cả.

Từ những vấn đề trên, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đặt vấn đề rộng hơn về "hạ tầng tuân thủ" trong bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng chuyển từ kiểm soát sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát cả quy trình và chuỗi cung ứng.

Theo VCCI, cơ sở dữ liệu vùng trồng, vùng nuôi, hệ thống truy xuất nguồn gốc, năng lực kiểm nghiệm và hỗ trợ pháp lý thương mại quốc tế cần được xem là một phần của hạ tầng cạnh tranh quốc gia. Cùng với đó là chuyển mạnh sang quản lý rủi ro, hậu kiểm, chia sẻ dữ liệu và sử dụng lại kết quả kiểm nghiệm, thay vì yêu cầu doanh nghiệp thực hiện trùng lặp.

Doanh nghiệp cần chủ động "đặt hàng"

Trao đổi với các hiệp hội, doanh nghiệp, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Hằng cho biết xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đã được đưa vào các hoạt động ngoại giao kinh tế và các chuyến thăm, tiếp xúc cấp cao. Cùng với củng cố những thị trường lớn, cần tiếp tục đa dạng hóa thị trường, giảm rủi ro phụ thuộc và xây dựng chương trình quảng bá thương hiệu nông sản Việt Nam đồng bộ hơn.

Bộ Ngoại giao đồng thời đề nghị các hiệp hội, doanh nghiệp chủ động "đặt hàng" những yêu cầu cụ thể về thị trường, đối tác, rào cản cần tháo gỡ để các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài có cơ sở hỗ trợ.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng phát biểu - Ảnh: chinhphu.vn/Phương Nguyên

Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng cũng cho rằng chính hiệp hội và các doanh nghiệp xuất nhập khẩu lớn là những chủ thể hiểu rõ đặc điểm từng ngành hàng, từng thị trường. Do đó, hiệp hội cần thực sự phát huy vai trò tập hợp doanh nghiệp, xác định rõ vấn đề và đưa ra những đề xuất, "đặt hàng" cụ thể với các bộ, ngành thay vì triển khai rời rạc.

Bộ Công Thương sẽ tiếp tục hỗ trợ xúc tiến thương mại, tháo gỡ rào cản và nâng cao năng lực phòng vệ thương mại, nhất là đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tuy nhiên, doanh nghiệp cũng phải giữ chất lượng, nguồn gốc và uy tín hàng hóa, tăng liên kết, tránh cạnh tranh không lành mạnh vì lợi ích trước mắt làm giảm giá trị của cả ngành hàng.