Gỡ điểm nghẽn nguồn vốn, tạo đà cho các chương trình mục tiêu quốc gia

Việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế và tổ chức thực hiện được xem là yếu tố quyết định để đưa nguồn lực đến đúng địa chỉ, phát huy hiệu quả đầu tư và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Gấp rút hoàn thiện thể chế cho giai đoạn mới

Năm 2026 đánh dấu giai đoạn chuyển tiếp quan trọng trong triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG). Nếu như giai đoạn 2021 - 2025 tập trung thực hiện 3 CTMTQG gồm xây dựng nông thôn mới; giảm nghèo bền vững; phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, thì bước sang giai đoạn mới, nhiều chương trình đã được sắp xếp, tích hợp và tổ chức lại theo hướng tinh gọn, đồng bộ hơn.

Để hiện thực hóa các mục tiêu đã được Quốc hội thông qua, điều kiện tiên quyết là phải hoàn thiện đầy đủ cơ sở pháp lý và cơ chế quản lý. Đây cũng là nhiệm vụ được các bộ, ngành tập trung triển khai trong những tháng đầu năm.

Theo Bộ Tài chính, đến nay, cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các CTMTQG đang tiếp tục được hoàn thiện. Các bộ chủ chương trình cũng khẩn trương xây dựng, ban hành hoặc trình cấp có thẩm quyền ban hành các văn bản hướng dẫn để bảo đảm đủ điều kiện triển khai.

Đáng chú ý, đối với CTMTQG tích hợp gồm xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Bộ Dân tộc và Tôn giáo; Bộ Tài chính và các bộ, ngành có liên quan đã trình ban hành và ban hành 13 cơ chế, chính sách cùng 61 văn bản hướng dẫn thực hiện. Tuy nhiên, một số nội dung vẫn đang tiếp tục được hoàn thiện để bảo đảm đồng bộ trong quá trình triển khai.

Ảnh minh họa

Cùng với đó, các bộ chủ chương trình đang kiện toàn Ban Chỉ đạo Trung ương đối với từng CTMTQG giai đoạn 2026 - 2030 nhằm bảo đảm công tác chỉ đạo, điều hành được thực hiện thống nhất ngay từ đầu giai đoạn.

Mặc dù tổng nguồn vốn ngân sách trung ương dành cho các CTMTQG năm 2026 đã được Quốc hội quyết nghị ở mức 35.000 tỷ đồng, song việc phân bổ nguồn lực vẫn phụ thuộc vào tiến độ hoàn thiện cơ sở pháp lý của từng chương trình.

Đến hết tháng 5/2026, mới có 3 chương trình gồm: phòng, chống ma túy; phát triển văn hóa; chương trình tích hợp xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cơ bản đủ điều kiện để đề xuất phương án phân bổ kế hoạch đầu tư công và dự toán ngân sách trung ương năm 2026. Trong khi đó, 2 chương trình về y tế và giáo dục vẫn chưa đủ điều kiện và đang tiếp tục hoàn thiện các thủ tục cần thiết.

Áp lực lớn từ nguồn vốn chuyển tiếp

Trong khi các chương trình giai đoạn mới đang được chuẩn bị để triển khai, các bộ, ngành và địa phương vẫn phải giải quyết khối lượng lớn nguồn vốn của giai đoạn trước được chuyển sang năm 2026.

Theo số liệu của Bộ Tài chính, tổng số vốn ngân sách trung ương của các CTMTQG trong năm 2025 được kéo dài thời gian thực hiện và giải ngân sang năm 2026 lên tới 17.241,78 tỷ đồng. Quy mô nguồn vốn này tương đương gần một nửa tổng nguồn vốn CTMTQG được Quốc hội bố trí cho năm 2026, cho thấy áp lực rất lớn trong công tác tổ chức thực hiện. Tuy nhiên, kết quả giải ngân trong 5 tháng đầu năm vẫn còn khiêm tốn.

Cụ thể, đối với vốn đầu tư công, lũy kế giải ngân đến hết tháng 5 đạt 1.596,99 tỷ đồng, tương đương 14,3% kế hoạch. Trong đó, Chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đạt khoảng 15,7%; Chương trình xây dựng nông thôn mới đạt 12,2%; Chương trình giảm nghèo bền vững đạt 11%.

Đối với kinh phí thường xuyên, tỷ lệ giải ngân mới đạt 10,7% dự toán được kéo dài.

Những con số trên cho thấy lượng vốn còn phải giải ngân trong những tháng cuối năm vẫn rất lớn. Điều này càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh Chính phủ xác định đẩy mạnh giải ngân đầu tư công và các CTMTQG là một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Tháo gỡ điểm nghẽn để nguồn lực phát huy hiệu quả

Theo Bộ Tài chính, tiến độ giải ngân CTMTQG chậm có nguyên nhân cả từ cơ chế, chính sách lẫn tổ chức thực hiện.

Cụ thể, về cơ chế, chính sách, nhiều địa phương còn lúng túng trong việc xác định các khoản kinh phí “đã hết nhiệm vụ chi”, “không còn nhiệm vụ chi”, “còn nhiệm vụ chi nhưng không thực hiện được” để điều chỉnh, phân bổ lại vốn. Một số vướng mắc liên quan đến thẩm quyền điều chỉnh kinh phí thường xuyên ở cấp xã cũng ảnh hưởng đến tiến độ triển khai.

Về tổ chức thực hiện, kinh phí thường xuyên có quy trình thực hiện phức tạp, phụ thuộc nhiều vào đối tượng thụ hưởng và điều kiện thực tế. Các nội dung hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, nhân rộng mô hình, hỗ trợ phát triển sản xuất phải qua nhiều bước rà soát, thẩm định, phê duyệt, tổ chức thực hiện, nghiệm thu, thanh toán. Đồng thời phụ thuộc vào mùa vụ, khả năng đối ứng của người dân và nhu cầu tham gia của đối tượng thụ hưởng, nên khó giải ngân nhanh trong thời gian ngắn.

Ở lĩnh vực đầu tư phát triển, nhiều dự án vẫn gặp khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng, xác minh nguồn gốc đất, tái định cư hoặc điều chỉnh tổng mức đầu tư do biến động giá vật liệu xây dựng. Điều kiện thời tiết và địa hình tại nhiều vùng sâu, vùng xa cũng ảnh hưởng đến tiến độ thi công và nghiệm thu công trình.

Đặc biệt, việc sắp xếp tổ chức bộ máy và triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đang tạo ra những yêu cầu mới đối với công tác quản lý chương trình. Quá trình chuyển giao nhiệm vụ, hồ sơ và nguồn vốn từ cấp huyện về cấp xã làm phát sinh nhiều thủ tục chuyển tiếp, trong khi năng lực quản lý đầu tư công, ngân sách và thanh quyết toán ở một số địa phương còn hạn chế.

Do đó, để bảo đảm hoàn thành các mục tiêu đã đề ra, đồng thời phấn đấu tỷ lệ giải ngân các CTMTQG năm 2026 đến ngày 30/6 giải ngân đạt 50%, đến ngày 30/9 đạt 80%, đến ngày 31/12/2026 đạt 100% (đối với vốn thường xuyên) và đến ngày 31/1/2027 đạt 100% (đối với vốn đầu tư công), Bộ Tài chính tiếp tục kiến nghị các bộ chủ chương trình khẩn trương hoàn thiện cơ chế, chính sách; sớm trình phương án phân bổ vốn năm 2026; đồng thời tập trung tháo gỡ các khó khăn trong tổ chức thực hiện, đẩy nhanh giải ngân nguồn vốn kéo dài từ giai đoạn trước.

Bộ Tài chính cũng đề nghị các bộ, ngành, địa phương ưu tiên hoàn thành các nhiệm vụ dự án dở dang, các nội dung có khả năng hoàn thành trong năm 2026 và có tác động trực tiếp đến người dân, cộng đồng. Đồng thời, khẩn trương xử lý các vướng mắc trong triển khai kinh phí thường xuyên; hoàn thành việc bàn giao nhiệm vụ, hồ sơ, nguồn vốn và trách nhiệm tổ chức thực hiện từ cấp huyện cũ về cấp xã. Đối với các nội dung không còn phù hợp, không còn đối tượng thụ hưởng hoặc không còn khả năng thực hiện, kịp thời điều chỉnh theo thẩm quyền hoặc báo cáo cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định; không để vốn tồn đọng, chậm giải ngân, ảnh hưởng đến mục tiêu chung của CTMTQG./.