Gỡ ‘điểm nghẽn’ thể chế cho điện xanh

Tại thảo luận ở tổ chiều 20/10 về dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực trong khuôn khổ kỳ họp Quốc hội đang diễn ra, đại biểu Nguyễn Thế Duy đánh giá cao các quy định về năng lượng tái tạo, chứng chỉ năng lượng tái tạo (REC) và DPPA. Theo ông, đây là những cơ chế thiết thực khi doanh nghiệp, nhất là nhà sản xuất xuất khẩu và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, ngày càng chịu sức ép giảm phát thải từ chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Điện xanh không còn là câu chuyện riêng của ngành năng lượng, mà đã trở thành hạ tầng thiết yếu và thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia”, ông Duy nhấn mạnh.

Hình thành hệ sinh thái điện xanh trong khu công nghiệp

Góp ý các điều 4 và 20 của dự thảo, ông Duy đồng tình với việc bổ sung những khái niệm như hệ thống lưu trữ điện, chứng chỉ năng lượng tái tạo, giá công suất, nguồn điện hỗn hợp và thị trường REC. Ông nhấn mạnh, đây sẽ là cơ sở để chuyển từ tư duy phát triển từng nguồn điện riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái điện xanh, kết nối nguồn năng lượng tái tạo với lưu trữ, chứng chỉ xanh và các cơ chế giao dịch.

Từ thực tiễn hoạt động tại các khu công nghiệp, ông đề nghị nghiên cứu cơ chế cho phép đơn vị bán lẻ điện trong khu công nghiệp hoặc tổ chức đủ điều kiện làm đầu mối tổng hợp giao dịch REC cho các doanh nghiệp.

Cùng với đó, cần có cơ chế công nhận và liên thông với các hệ thống chứng chỉ quốc tế, bảo đảm khả năng truy xuất nguồn gốc, tránh ghi nhận trùng lặp cùng một đơn vị điện năng tái tạo. Quan hệ giữa chứng chỉ năng lượng tái tạo và tín chỉ carbon cũng cần được làm rõ để doanh nghiệp có thể xác định chính xác giá trị môi trường của nguồn điện sử dụng.

Một điểm nghẽn khác nằm ở cơ chế đầu tư lưới điện phân phối. Ông đề nghị quy định rõ cách thu hồi chi phí đối với hệ thống lưới điện do các thành phần kinh tế ngoài nhà nước đầu tư tại khu công nghiệp, khu kinh tế, cụm công nghiệp, khu công nghệ cao và khu công nghệ số tập trung.

Theo ông Duy, doanh nghiệp đã bỏ vốn xây dựng lưới điện trung áp, hạ áp cần được bảo đảm cơ chế thu hồi vốn và mức lợi nhuận hợp lý trên cơ sở công khai, minh bạch.

"Đây là điều kiện để khuyến khích nguồn lực xã hội tham gia phát triển lưới điện hiện đại, nâng cao độ tin cậy cấp điện cho sản xuất", ông đánh giá.

Đặc biệt, ông Duy đề nghị hạ tầng điện tại các khu công nghiệp cần được đầu tư theo hướng dự phòng, có khả năng cấp điện mạch vòng và đáp ứng tiêu chí N-1, tức vẫn duy trì cấp điện khi một phần tử của hệ thống gặp sự cố. Những khoản đầu tư nhằm bảo đảm độ tin cậy này cần được tính đến trong cơ chế kinh tế của lưới điện phân phối, kể cả khi hạ tầng được xây dựng trước để đón các nhà đầu tư tương lai.

Điện mái nhà cần bớt thủ tục, lưu trữ điện phải có cơ chế sinh lời

Với điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ và hệ thống lưu trữ điện trong khu công nghiệp, ông Duy đề nghị tiếp tục đơn giản hóa thủ tục đầu tư. Lý do là nguồn điện lắp đặt trên mái nhà, công trình hoặc diện tích đất doanh nghiệp đã có quyền sử dụng hợp pháp, không cần Nhà nước giao hoặc cho thuê thêm đất, không làm thay đổi mục đích sử dụng đất. Vì vậy, nên ưu tiên cơ chế thông báo, đăng ký và hậu kiểm theo quy mô.

"Cách tiếp cận này sẽ giúp doanh nghiệp chủ động bổ sung nguồn điện phục vụ sản xuất, tránh phát sinh thêm thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư không cần thiết", ông Duy nhận xét.

Từ thực tiễn tại các khu công nghiệp của Becamex, vị đại biểu cho biết dự án điện mặt trời mái nhà công suất trên 1MW vẫn phải thực hiện thủ tục xin chủ trương đầu tư riêng, dù đã được bố trí trong quy hoạch khu công nghiệp và nhà máy. Vì thế, ông đề nghị rà soát, xử lý tình trạng chồng chéo để rút ngắn thời gian triển khai dự án.

Ông Nguyễn Thế Duy, Phó chủ tịch HĐQT kiêm Phó tổng giám đốc Tập đoàn Becamex phát biểu tại buổi thảo luận tại tổ về dự thảo sửa đổi, bổ sung Luật Điện lực. Ảnh: Hạ Long.

Bên cạnh nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) cũng cần được hoàn thiện cơ chế vận hành và đầu tư.

Ông Duy cho rằng, BESS không chỉ giúp doanh nghiệp lưu trữ điện để sử dụng vào thời điểm phù hợp, giảm công suất đỉnh, mà còn có thể cung cấp các dịch vụ cho hệ thống điện như điều chỉnh phụ tải, điều hòa tần số, hỗ trợ điện áp và nâng cao độ ổn định lưới điện.

Tuy nhiên, để doanh nghiệp và tổ chức tín dụng mạnh dạn đầu tư, bài toán quan trọng là phải xác định rõ nguồn thu của hệ thống lưu trữ.

Từ đó, ông đề nghị luật giao Chính phủ quy định cụ thể cơ chế giá công suất, giá hoặc phương thức thanh toán cho các dịch vụ mà BESS cung cấp, áp dụng cả với hệ thống lưu trữ độc lập và hệ thống được đầu tư trong khu công nghiệp.

"Khi doanh thu từ các dịch vụ lưu trữ được xác định minh bạch, nhà đầu tư mới có cơ sở tính toán hiệu quả dự án, còn ngân hàng mới có căn cứ đánh giá khả năng hoàn vốn và quyết định cấp tín dụng", ông nhận xét.

Yêu cầu này càng đáng chú ý trong bối cảnh triển khai cơ chế giá điện hai thành phần, tính đến cả công suất và điện năng tiêu thụ. Nếu cơ chế thanh toán cho lưu trữ chưa rõ ràng, doanh nghiệp sẽ khó lượng hóa lợi ích kinh tế để đưa ra quyết định đầu tư.

DPPA cần ổn định để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư

Về cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), ông Duy đề nghị tiếp tục luật hóa, bảo đảm tính ổn định lâu dài đối với các cơ chế đã được Quốc hội cho phép tại Nghị quyết 253/2025/QH15.

Theo đó, cần làm rõ quyền tham gia của đơn vị bán lẻ điện trong các mô hình khu, cụm công nghiệp; quyền sử dụng lưới điện phân phối do khu vực ngoài nhà nước đầu tư; đồng thời quy định nguyên tắc xác định chi phí sử dụng lưới điện nội bộ một cách hợp lý, minh bạch.

Những quy định này có ý nghĩa trực tiếp với doanh nghiệp đang tìm cách tiếp cận nguồn điện tái tạo để đáp ứng yêu cầu giảm phát thải, nhất là trong các chuỗi cung ứng quốc tế ngày càng chú trọng tiêu chuẩn môi trường.

Theo ông Duy, nếu doanh nghiệp trong khu công nghiệp được tiếp cận thuận lợi nguồn điện tái tạo, hệ thống lưu trữ, cơ chế mua bán điện trực tiếp và chứng chỉ REC với chi phí minh bạch, Việt Nam sẽ có thêm lợi thế trong thu hút các ngành sản xuất công nghệ cao, bán dẫn và các chuỗi cung ứng toàn cầu vốn đang có yêu cầu ngày càng cao về giảm phát thải.