Gỡ nút thắt giáo dục giới tính để trẻ không 'đơn độc' khi lớn lên

Một buổi tập huấn về Giáo dục giới tính với giáo viên và phụ huynh TP Đà Nẵng của Chương trình TEENYEEU.

Trong khi đó, trẻ sớm tiếp xúc môi trường số, dễ tìm hiểu từ nguồn thiếu kiểm chứng. Sau 5 năm triển khai, TEENYEEU chỉ ra những “nút thắt” và gợi mở hướng đi mới: kết hợp công nghệ với sự thấu hiểu.

Trong bối cảnh trẻ em ngày nay tiếp cận với thế giới số từ rất sớm, những tò mò về cơ thể và cảm xúc giới tính là điều không thể tránh khỏi. Thế nhưng, thực tế lại cho thấy có một sự đứt gãy lớn trong kết nối và chia sẻ giữa các thế hệ về vấn đề được cho là tế nhị này. Theo báo cáo tổng kết giai đoạn 2021–2025 của Chương trình giáo dục giới tính TEENYEEU do Trung tâm Trẻ em và Phát triển (CCD), thuộc Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam triển khai, hành trình "xóa mù" GDGT tại Việt Nam vẫn còn nhiều rào cản.

Khi "người trong cuộc" lạc nhịp

Đi qua nhiều tỉnh thành từ Hà Nội, Đà Nẵng đến TP.HCM và Quảng Bình, TEENYEEU đã phác thảo một bức tranh thực trạng với nhiều mảng màu suy ngẫm về giáo dục giới tính. Khoảng trống lớn nhất không nằm ở sách vở, mà nằm ở chính tâm lý e ngại của những người trong cuộc. Kết quả khảo sát từ hơn 50 đợt nghiên cứu trực tiếp và trực tuyến cho thấy, có tới gần 50% học sinh cảm thấy "ngại" hoặc lúng túng khi muốn tâm sự với cha mẹ về chuyện giới tính. Ở chiều ngược lại, cũng có gần một nửa phụ huynh thừa nhận họ không biết nên bắt đầu câu chuyện này với con mình như thế nào.

Bàn triển lãm TEENYEEU là công cụ trực quan không thể thiếu trong các buổi học Giáo dục giới tính

Sự im lặng từ hai phía dần tạo thành một “khoảng trống” ngay trong mỗi gia đình. Khi sợi dây liên kết niềm tin bị lỏng lẻo, trẻ em thiếu đi điểm tựa tin cậy nhất để gỡ rối những biến đổi tâm sinh lý hay những rung động đầu đời. Thiếu kiến thức và kỹ năng, trẻ khó nhận diện các tình huống nguy hiểm, khó lên tiếng khi gặp vấn đề và cũng không biết tìm đến ai để được hỗ trợ. Đây là điều mà nhiều nhà giáo dục và chuyên gia tâm lý học đường đã nhiều lần cảnh báo.

Bên cạnh rào cản tâm lý, báo chí và các nhà giáo dục cũng thường nhắc đến sự "lệch pha" về nhu cầu thông tin. Trong khi nhà trường và cha mẹ thường chỉ chú trọng giảng dạy về các kiến thức sinh học khô khan như cơ chế dậy thì hay vệ sinh thân thể, thì thứ mà trẻ thực sự cần là giáo dục về cảm xúc và kỹ năng. Học sinh lứa tuổi mới lớn mong muốn được giải đáp sâu hơn về cảm xúc giới tính, cách xác lập ranh giới cá nhân và kỹ năng thiết lập các mối quan hệ an toàn. Việc quá chú trọng vào kiến thức giải phẫu mà bỏ quên mảng giá trị và cảm xúc đã khiến nhiều bài học giới tính hiện nay trở nên xa vời, không chạm được tới những xung đột tâm lý thực tế mà trẻ đối mặt mỗi ngày.

Thiếu hụt nguồn tin chính thống, trẻ phải tự "bơi" giữa biển thông tin khổng lồ trên mạng xã hội. Internet, đặc biệt là các nền tảng video ngắn và bạn bè gần như là hai kênh ưu tiên hàng đầu của học sinh khi tìm hiểu về giới tính, trong khi thầy cô và chuyên gia tâm lý học đường lại hoàn toàn nằm ngoài danh sách này. Việc trẻ tiếp cận với các nội dung sai lệch, các định kiến giới độc hại hay các hành vi không an toàn trên mạng xã hội đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc xây dựng một bộ lọc tri thức chuẩn xác cho các em.

Để công nghệ trở thành cầu nối

“Học sinh hôm nay không thiếu thông tin về giới tính, nhưng lại thiếu người hướng dẫn đúng, và đó mới là rủi ro lớn nhất của giáo dục hiện nay. Bằng chứng là có 59% học sinh TP Đà Nẵng khi được hỏi, các em cho biết mình biết về kiến thức này từ mạng xã hội mà không phải từ cha mẹ, sách vở, thầy cô hay chuyên gia.

Đây không phải là lỗi của học sinh, cũng không phải lỗi của nhà trường, mà là một khoảng trống của hệ thống khi nhà trường hiên nay thực sự chưa có mô hình bài bản, giáo viên chưa có công cụ, phụ huynh chưa biết cách tiếp cận! Do đó, việc lấp đầy khoảng trống này, phát triển một mô hình giáo dục giới tính toàn diện có căn cứ khoa học, phù hợp với đặc thù từng địa phương, từng cấp học là cần thiết, cấp bách. Tôi cho rằng, một thế hệ ‘xanh’ không chỉ là sống trong môi trường sạch - mà là lớn lên với nhận thức lành mạnh về chính mình!”, bà Vũ Phương Thảo, Giám đốc miền Trung Chương trình TEENYEEU chia sẻ sau 1 năm TEENYEEU được triển khai đồng hành cùng các học sinh, thầy cô và phụ huynh của 10 trường THCS, THPT tại TP Đà Nẵng.

Học sinh TP Đà Nẵng sôi nổi bày tỏ, chia sẻ suy nghĩ, nhận thức về GDGT.

Từ việc nhận diện những khoảng trống đó, TEENYEEU được xây dựng theo hướng tạo ra một hệ sinh thái GDGT toàn diện, trong đó trẻ em là trung tâm, còn gia đình, nhà trường và công nghệ cùng đóng vai trò đồng hành.

Một trong những điểm mới là việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Chatbot AI Teenyeeu ra đời từ 935 câu hỏi tình huống thực tế, được thu thập từ học sinh và giáo viên trên nhiều địa phương. Công cụ này có thể phản hồi nhanh, nội dung phù hợp với từng tình huống và đảm bảo sự riêng tư cho người sử dụng.

Với cách tiếp cận này, những câu hỏi khó nói không còn bị “giữ lại”. Học sinh có thể chủ động tìm hiểu bất cứ lúc nào, theo cách phù hợp với tâm lý của mình. Công nghệ, trong trường hợp này, không thay thế người lớn, mà đóng vai trò hỗ trợ, giúp thu hẹp khoảng cách giao tiếp.

Bên cạnh đó, chương trình cũng xây dựng hơn 320 sản phẩm truyền thông và 25 bộ công cụ dành cho nhà trường. Các tài liệu được thiết kế theo hướng dễ triển khai, bám sát thực tế lớp học, giúp giáo viên có thêm phương tiện để đưa GDGT vào hoạt động giáo dục một cách tự nhiên, thay vì chỉ dừng ở các buổi ngoại khóa rời rạc.

Từ 2021 đến 2025, TEENYEEU đã phát triển thành một hệ sinh thái GDGT toàn diện đầu tiên tại Việt Nam, chuyển mình mạnh mẽ từ các hoạt động offline sang mô hình kết hợp (hybrid), ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để gia tăng khả năng tiếp cận công bằng cho học sinh trên mọi miền tổ quốc.

Giờ học GDGT của TEENYEEU

Đến nay, TEENYEEU đã tiếp cận 155 trường học, thu hút gần 10.500 học sinh, 1.500 phụ huynh và đào tạo hàng nghìn giáo viên. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô, mà còn cho thấy nhu cầu rất lớn từ phía nhà trường và gia đình đối với một cách tiếp cận mới.

Trong thời gian tới, các bộ công cụ sẽ được chuyển giao rộng rãi cho các Sở GD&ĐT và cơ sở giáo dục. Việc chuẩn hóa nội dung theo từng cấp học được kỳ vọng sẽ giúp GDGT đi vào chiều sâu, thay vì phụ thuộc vào từng cá nhân hay từng hoạt động riêng lẻ.

Từ thực tế triển khai, ông Lê Mạnh Tấn, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Văn Thoại (TP Đà Nẵng) cho rằng, một trong những chuyển biến tích cực là học sinh đã cởi mở hơn khi tiếp cận các vấn đề giới tính. Thông qua các hoạt động ngoại khóa và diễn đàn, các em được trang bị kiến thức nền tảng, đồng thời rèn luyện kỹ năng bảo vệ bản thân.

Theo ông Tấn, khi hiểu rõ cơ thể, nhận diện được rủi ro và biết cách ứng xử phù hợp, học sinh sẽ có tâm lý vững vàng hơn. Sự tự tin này giúp các em tập trung vào học tập, mạnh dạn tham gia các hoạt động tập thể, cũng như theo đuổi sở thích và định hướng cá nhân.