Gỡ nút thắt 'khai tử' doanh nghiệp

Ngừng kinh doanh nhiều năm, tá hỏa vì nợ thuế

Năm 2019, chị Nguyễn Thị Hiền (trú tại Khánh Hòa) cùng hai người bạn góp vốn mở công ty du lịch. Dịch Covid-19 khiến hoạt động kinh doanh đình trệ, không phát sinh doanh thu, không nợ thuế, trong khi thủ tục chấm dứt hoạt động chưa được hoàn tất.

Nhiều năm sau, chị Hiền bất ngờ nhận thông báo tạm hoãn xuất cảnh trên ứng dụng eTax do doanh nghiệp còn nợ thuế. 

Theo thông báo hồi tháng 7, tổng nghĩa vụ tài chính đã hơn 55 triệu đồng, gồm thuế môn bài từ năm 2019-2026, 6,5 triệu đồng liên quan đến địa điểm kinh doanh và hơn 20 triệu đồng tiền chậm nộp.

Hàng trăm nghìn doanh nghiệp đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất giải thể

Câu chuyện tương tự xảy ra với anh Tuấn Anh (Hà Nội). Năm 2016, anh cùng nhóm bạn góp vốn mở công ty nội thất và anh là người đại diện theo pháp luật. Kinh doanh không hiệu quả, công ty làm thủ tục tạm ngừng từ năm 2017, tiếp tục tạm ngừng lần hai vào năm 2018 và từ đó không hoạt động trở lại.

Gần đây, anh bất ngờ nhận thông báo phải nộp hơn 60 triệu đồng tiền thuế, tiền phạt và chậm nộp phát sinh. Theo anh, gần 10 năm qua doanh nghiệp không có doanh thu, không phát sinh hóa đơn.

Những người cùng góp vốn trước đây nay không còn liên lạc, trong khi điều kiện của anh cũng không dư dả. Khoản nghĩa vụ thuế vì thế trở thành gánh nặng, nhưng anh vẫn phải tìm cách giải quyết để tránh ảnh hưởng về sau.

Hai trường hợp trên chỉ là những lát cắt trong số hàng trăm nghìn doanh nghiệp đã rời thị trường nhưng chưa hoàn tất thủ tục chấm dứt.

Bỏ sót nghĩa vụ vì sự nhầm lẫn

Từ đầu tháng 7, ngành thuế triển khai chiến dịch làm sạch mã số thuế, rà soát dữ liệu và hoàn tất tình trạng pháp lý đối với 617.462 doanh nghiệp, tổ chức đã dừng hoạt động.

Từ thực tế tư vấn, bà Lê Yến, CEO Công ty TNHH Tư vấn thuế Hà Nội cho biết, không ít chủ doanh nghiệp cho rằng khi không còn bán hàng, xuất hóa đơn hay mở cửa văn phòng thì đã đồng nghĩa với việc kết thúc hoạt động.

Tuy nhiên, dừng kinh doanh trên thực tế chưa có nghĩa pháp nhân đã chấm dứt. Doanh nghiệp chỉ thực sự hoàn tất quá trình này sau khi xử lý đầy đủ các nghĩa vụ liên quan.

Nhiều hồ sơ bị "treo" trong thời gian dài vì thiếu kế toán, thất lạc chứng từ, chữ ký số hết hạn, người đại diện thay đổi nơi cư trú hoặc không còn nguồn lực tài chính để hoàn thiện thủ tục. Một số trường hợp còn vướng chi nhánh, địa điểm kinh doanh, tài sản, công nợ hoặc hóa đơn điện tử.

Theo bà Yến, khi nhận thông báo từ cơ quan thuế, không ít chủ doanh nghiệp phải chật vật xoay xở tiền để nộp, nhất là trong trường hợp có nguy cơ bị cưỡng chế hoặc tạm hoãn xuất cảnh.

"Việc phải bỏ ra hàng chục, thậm chí cả trăm triệu đồng chỉ để xóa sổ một công ty không còn hoạt động là gánh nặng tài chính quá lớn", bà Yến nói.

Theo GS.TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội, việc rời thị trường nhưng chưa hoàn tất thủ tục "khai tử" khiến pháp nhân cũ tiếp tục mang theo các ràng buộc pháp lý, trong khi quá trình giải thể có thể kéo dài.

Pháp nhân cũ chưa được đóng lại, người đại diện theo pháp luật vẫn phải gắn với doanh nghiệp và có thể gặp vướng mắc khi muốn bắt đầu một hoạt động kinh doanh mới.

Theo ông, doanh nghiệp lớn thường có bộ phận kế toán, pháp chế hoặc thuê đơn vị tư vấn để xử lý các nghĩa vụ khi rút khỏi thị trường. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp nhỏ chưa phân biệt rõ giữa "nghỉ bán hàng", "tạm ngừng kinh doanh", "chấm dứt hoạt động" và "đóng mã số thuế".

Nhầm lẫn này dễ khiến người kinh doanh bỏ sót nghĩa vụ, kéo dài hồ sơ và gặp khó khi muốn hoàn tất thủ tục giải thể.

Để doanh nghiệp rời thị trường nhẹ gánh hơn

Từ những vướng mắc trên, GS.TS Mạc Quốc Anh cho rằng, thủ tục rút khỏi thị trường cần được thiết kế gọn hơn, dễ thực hiện hơn, qua đó giúp doanh nghiệp yên tâm chấm dứt hoạt động đúng quy định.

Với nhóm doanh nghiệp nhỏ, siêu nhỏ đã không còn hoạt động, có thể tăng cường xử lý trên môi trường số. Người nộp thuế được chủ động tra cứu các nghĩa vụ còn tồn đọng, hoàn thành khoản phải nộp và xác nhận chấm dứt hoạt động ngay trên hệ thống.

Ở góc độ pháp lý, luật sư Nguyễn Văn Tuấn đề xuất xây dựng một cơ chế cho những doanh nghiệp thực tế đã dừng kinh doanh, không còn doanh thu và không có dấu hiệu trốn thuế.

Cơ quan thuế cho biết đang trình cấp có thẩm quyền phương án xử lý, nhằm tạo điều kiện để doanh nghiệp hoàn thành nghĩa vụ, chính thức chấm dứt hoạt động hoặc quay trở lại sản xuất, kinh doanh.Cơ quan thuế cũng đã có văn bản hỏa tốc yêu cầu cơ quan thuế các địa phương công khai thành phần hồ sơ, trình tự, nghĩa vụ thuế và mức xử phạt thường gặp. Cán bộ thuế không được yêu cầu thêm thủ tục, tài liệu không có căn cứ; từ chối tiếp nhận hồ sơ hoặc yêu cầu giải trình nhiều lần trái quy định.

Một phương án được ông đưa ra là nghiên cứu cơ chế "xóa tên tự động". Theo đó, những trường hợp 3 năm liên tiếp không phát sinh doanh thu, không gửi báo cáo tài chính hoặc tờ khai thuế và không còn nợ thuế gốc, hoặc chỉ có khoản nợ dưới một mức nhất định, có thể được cơ quan đăng ký kinh doanh và cơ quan thuế xem xét tự động chấm dứt hiệu lực mã số thuế, đưa ra khỏi hệ thống.

Một hướng khác là cho phép "giải thể trước, bảo lưu nghĩa vụ thuế sau" đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa đáp ứng các điều kiện nhất định.

Cùng với việc tạo "lối ra", cần ngăn vi phạm từ sớm bằng hệ thống cảnh báo tự động. Trên nền tảng VNeID, eTaxMobile và cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, cơ quan thuế có thể nghiên cứu gửi thông báo trực tiếp đến người đại diện theo pháp luật ngay khi doanh nghiệp quá hạn kê khai lần đầu, đồng thời nêu rõ nghĩa vụ cần thực hiện và hệ quả nếu không khắc phục.

"Cơ chế quản lý cần chuyển mạnh từ xử lý hậu quả sang cảnh báo và phòng ngừa vi phạm từ sớm", luật sư đề xuất và cho rằng, tạo một cơ chế thuận lợi không đồng nghĩa với bỏ qua nghĩa vụ thuế.

Trong khi đó, bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn Thuế Việt Nam cho rằng, việc áp dụng cùng một cách xử lý đối với người nộp thuế đã ngừng kinh doanh và đơn vị đang hoạt động có thể gây khó cho quá trình làm sạch mã số thuế. Vì thế, cần phân loại từng nhóm để có cách xử lý phù hợp, thay vì áp dụng một phương thức chung.