Gỡ 'nút thắt' thể chế bằng sandbox và tư duy vượt khung

Tại hội nghị sơ kết 1 năm Công tác tham mưu triển khai Nghị quyết số 06-NQ/TƯ và quán triệt Kết luận số 09-KL/TƯ của Bộ Chính trị về hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật Việt Nam do Bộ Tư pháp tổ chức ngày 19-3, nhiều ý kiến cho rằng, nếu không áp dụng cơ chế “sandbox” (thử nghiệm có kiểm soát) và thúc đẩy tư duy vượt khung, hệ thống pháp luật sẽ khó theo kịp thực tiễn.

Ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp. Ảnh: Hương Giang

Tạo không gian thử nghiệm để không lỡ nhịp phát triển

Thực tế những năm gần đây cho thấy, sự xuất hiện của các mô hình kinh doanh mới như fintech, kinh tế nền tảng, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh… đã đặt ra hàng loạt vấn đề chưa từng có tiền lệ. Trong khi đó, quy trình xây dựng và ban hành pháp luật thường kéo dài, đòi hỏi sự chặt chẽ, nên khó đáp ứng kịp thời.

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn (Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, Bộ Tư pháp), nhiều bất cập của pháp luật không xuất phát từ việc thiếu quy định, mà từ việc quy định chưa đúng và “trúng” vấn đề.

Hệ quả là không ít lĩnh vực rơi vào tình trạng “vừa thiếu, vừa thừa” quy định. Có nơi, vì chưa có khung pháp lý nên cơ quan quản lý lúng túng, doanh nghiệp không dám triển khai; ngược lại, có những lĩnh vực lại bị “siết chặt” theo tư duy quản lý cũ cùng với thủ tục hành chính còn rườm rà khiến sáng tạo bị hạn chế. Những bất cập này không chỉ làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước mà còn trực tiếp cản trở hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo.

Cơ chế “sandbox” (thử nghiệm có kiểm soát) và tư duy vượt khung sẽ thúc đẩy hoạt động sản xuất, kinh doanh và đổi mới sáng tạo. Ảnh: PV

Nghị quyết số 66-NQ/TƯ ngày 30-4-2025 của Bộ Chính trị đã đặt ra một mục tiêu: “Năm 2025, cơ bản hoàn thành việc tháo gỡ những điểm nghẽn do quy định pháp luật”. Cùng với đó, Nghị quyết số 206/2025/QH15 của Quốc hội về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật ra đời như một bước ngoặt mang tính chiến lược.

Đây không chỉ là một công cụ pháp lý nhằm xử lý kịp thời các vướng mắc phát sinh, mà còn là kết tinh của tư duy đổi mới mạnh mẽ, tạo ra một “cú hích” quan trọng để chuyển hóa pháp luật từ rào cản thành lợi thế cạnh tranh, từ khuôn khổ quản lý sang động lực kiến tạo phát triển.

Đổi mới tư duy, bảo vệ người dám nghĩ dám làm

Câu hỏi đặt ra là: Làm sao để sửa luật nhanh nhất khi quy trình lập pháp thông thường đòi hỏi thời gian tính bằng năm, trong khi thực tiễn đòi hỏi tính bằng ngày?

Ông Nguyễn Quốc Hoàn cho rằng: "Chúng ta đang đứng trước một thời điểm có ý nghĩa bước ngoặt trong tiến trình phát triển đất nước, khi khát vọng vươn mình của dân tộc đã được cụ thể hóa thành chương trình hành động thống nhất của toàn hệ thống chính trị. Ở thời điểm này, phát triển không chỉ phụ thuộc vào nguồn lực sẵn có, mà phụ thuộc vào việc tháo gỡ những rào cản đang kìm hãm chính các nguồn lực đó. Trong dòng chảy ấy, thể chế - vốn được xác định là một trong ba đột phá chiến lược - lại đồng thời bộc lộ nghịch lý: vừa là động lực, vừa có thể trở thành “điểm nghẽn của điểm nghẽn”.

Nếu chỉ tiếp cận pháp luật theo hướng tuần tự, chờ sửa đổi từng đạo luật theo quy trình truyền thống, thì hệ thống pháp luật sẽ không thể kết hợp hài hòa giữa tính ổn định và tính linh hoạt; giữa tuân thủ nguyên tắc pháp quyền và yêu cầu xử lý nhanh các vấn đề phát sinh. Trong bối cảnh đó, quá trình xây dựng Nghị quyết số 206, một cơ chế đặc biệt về xây dựng pháp luật đã được mạnh dạn đề xuất: Cho phép Chính phủ và Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết quy phạm pháp luật để điều chỉnh một số quy định của Luật trong khi chờ sửa đổi chính thức.

Đây là một bước đột phá về tư duy, chuyển từ trạng thái “chờ luật sửa” sang “chủ động điều chỉnh” để khơi thông nguồn lực. Việc mạnh dạn thiết kế các cơ chế linh hoạt, có kiểm soát - như cho phép ban hành nghị quyết quy phạm pháp luật để xử lý tạm thời những vướng mắc - đã mở ra một cách tiếp cận mới: pháp luật không chỉ phản ánh thực tiễn mà phải có khả năng dẫn dắt và điều chỉnh kịp thời để đáp ứng đỏi hỏi của thực tiễn. Sandbox được ví như một “phòng thử nghiệm có kiểm soát” chính sách, nơi các ý tưởng mới được kiểm chứng trong điều kiện thực tế nhưng vẫn bảo đảm kiểm soát rủi ro.

Bên cạnh công cụ sandbox, yếu tố mang tính quyết định là tư duy của người làm chính sách phải dám thoát khỏi lối mòn, không bị bó hẹp bởi những tiền lệ đã lỗi thời, từ đó tạo ra các đột phá cần thiết. Theo hướng này, Nghị quyết số 206 đã thể chế hóa tinh thần của Kết luận số 14-KL/TƯ, quy định rõ: Người đứng đầu và cán bộ tham gia sẽ được xem xét loại trừ hoặc miễn trách nhiệm nếu tuân thủ đúng quy trình, không vụ lợi, kể cả khi phát sinh thiệt hại. Quy định này góp phần gỡ bỏ tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm, qua đó khơi dậy tinh thần dấn thân của đội ngũ cán bộ.

Để ngăn chặn việc lạm dụng cơ chế đặc biệt, Nghị quyết số 206 đã thiết lập Hội đồng thẩm định độc lập do lãnh đạo Bộ Tư pháp làm Chủ tịch. Đây là “bộ lọc” khách quan với sự tham gia của các bộ, ngành, cơ quan của Quốc hội và Mặt trận Tổ quốc. Quy trình thẩm định được rút ngắn chỉ còn 5 ngày làm việc nhưng yêu cầu về chất lượng lại cao hơn thông thường. Các văn bản ban hành theo cơ chế này đều có ký hiệu riêng (bắt đầu từ 66.1) và có thời hạn hiệu lực cụ thể (kết thúc trước 1-3-2027). Điều này tạo áp lực buộc các cơ quan phải khẩn trương hoàn thiện các quy định pháp luật chính thức sau đó.

Từ những kinh nghiệm này, ông Nguyễn Quốc Hoàn nhận định, Nghị quyết số 206 không chỉ là một giải pháp tình thế, mà là cuộc “tập dượt” cho một tư duy lập pháp mới: chủ động, linh hoạt, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.

Thực tế trên cho thấy, trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, yêu cầu đổi mới tư duy và phương thức làm luật là hết sức cấp thiết. Sandbox và tư duy vượt khung không chỉ là giải pháp trước mắt, mà còn là nền tảng để hình thành một hệ thống pháp luật linh hoạt, hiện đại, đủ sức đồng hành cùng sự phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Khi những rào cản về tư duy được tháo gỡ và không gian thử nghiệm được mở rộng, pháp luật sẽ không còn là “chiếc áo chật”, mà trở thành bệ đỡ cho sáng tạo và phát triển

Hà Phong