Gỡ rào cản thể chế để hình thành một triệu 'doanh nghiệp một người'

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI), nền tảng số và thương mại điện tử đang làm thay đổi sâu sắc cách thức sản xuất - kinh doanh, mô hình “doanh nghiệp một người” được kỳ vọng sẽ mở ra một lực lượng doanh nhân số mới, góp phần giải bài toán việc làm, mở rộng khu vực kinh tế chính thức, thúc đẩy đổi mới sáng tạo từ mỗi cá nhân.

Khi mỗi cá nhân có thể trở thành một “doanh nghiệp”

Theo Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo, đến năm 2030, Việt Nam đặt mục tiêu có 5 triệu chủ thể kinh doanh, khoảng 1 triệu “doanh nghiệp một người”, 10.000 startup và đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia dẫn đầu về chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII). Đến năm 2045, mục tiêu tiếp tục được nâng lên với tầm nhìn hình thành một “quốc gia doanh nhân số”.

Điểm đặc biệt của chiến lược lần này là tư duy “toàn dân khởi nghiệp sáng tạo”. Thay vì chỉ tập trung vào các startup công nghệ quy mô lớn, Chính phủ nhấn mạnh tinh thần “ai cũng có thể khởi nghiệp” trên nền tảng công nghệ số, công nghệ mới và sự sáng tạo trong mọi lĩnh vực.

Trong bức tranh đó, mô hình “doanh nghiệp một người” được xem là một trong những nhiệm vụ, giải pháp đột phá. Theo ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), “doanh nghiệp một người” là mô hình trong đó một cá nhân có thể vận hành toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp nhờ công nghệ số, nền tảng trực tuyến và trí tuệ nhân tạo.

Khác với hộ kinh doanh truyền thống hay freelancer (người lao động tự do), mô hình này không chỉ đơn thuần bán sức lao động hoặc kỹ năng theo từng dự án. Người khởi nghiệp hướng tới xây dựng sản phẩm, thương hiệu, hệ sinh thái kinh doanh riêng và có khả năng tiếp cận thị trường toàn cầu.

Điểm cốt lõi nằm ở công nghệ. Nếu trước đây một doanh nghiệp cần nhiều nhân sự cho kế toán, bán hàng, marketing hay chăm sóc khách hàng, thì hiện nay nhiều công đoạn đã có thể được tự động hóa bằng AI và các nền tảng số. Một cá nhân với một chiếc máy tính, tài khoản số và ý tưởng phù hợp đã có thể vận hành một mô hình kinh doanh tương đối hoàn chỉnh.

Theo đại diện Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ, Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển mô hình này: Dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng internet và smartphone cao, thương mại điện tử phát triển mạnh, cộng đồng freelancer, nhà sáng tạo nội dung và chuyên gia độc lập ngày càng đông đảo. Đặc biệt, sự bùng nổ của AI đang giúp giảm mạnh chi phí khởi nghiệp.

Ở góc độ kinh tế vĩ mô, “doanh nghiệp một người” được kỳ vọng sẽ trở thành lời giải cho bài toán việc làm và năng động kinh tế. Theo ông Phạm Đức Nghiệm, một nền kinh tế năng động thường đạt tỷ lệ khoảng 30 người dân/1 doanh nghiệp; nếu trên 60 người/1 doanh nghiệp thì nguy cơ thiếu việc làm sẽ gia tăng. Trong khi đó, Việt Nam hiện ở mức hơn 100 người dân mới có một doanh nghiệp, cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn.

Ông Phạm Đức Nghiệm, Phó Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ).

Việc phát triển mạnh mô hình này vì vậy không chỉ giúp gia tăng nhanh số lượng doanh nghiệp, mà còn tạo cơ hội đưa lực lượng đang hoạt động trong khu vực phi chính thức như hộ kinh doanh, người bán hàng online hay lao động tự do bước vào khu vực kinh tế chính thức với đầy đủ tư cách pháp lý, khả năng tiếp cận tín dụng và các chính sách an sinh.

Quan trọng hơn, mô hình “doanh nghiệp một người” phản ánh một chuyển dịch lớn của nền kinh tế số: Cá nhân đang dần trở thành đơn vị sản xuất cơ bản. Nếu trước đây sức mạnh kinh tế phụ thuộc vào nhà máy, vốn và lao động quy mô lớn, thì trong kỷ nguyên số, sức mạnh ấy ngày càng gắn với khả năng giải phóng sức sáng tạo của từng cá nhân.

Phải cải cách thể chế

Dù tiềm năng lớn, nhưng để mô hình “doanh nghiệp một người” thực sự phát triển, thách thức lớn nhất hiện nay lại nằm ở thể chế.

Theo ông Phạm Đức Nghiệm, khung pháp lý hiện nay vẫn chủ yếu được thiết kế cho doanh nghiệp truyền thống với nhiều lao động, quản trị bằng hồ sơ giấy và thủ tục tương đối phức tạp. Trong khi đó, “doanh nghiệp một người” cần mô hình quản trị số toàn trình, thủ tục cực kỳ đơn giản và chi phí tuân thủ thấp.

Chính sự “lệch pha” này khiến nhiều cá nhân kinh doanh rơi vào tình trạng “đứng giữa hai dòng”: Nếu là hộ kinh doanh thì thiếu tư cách pháp nhân và khó mở rộng; nếu thành lập công ty thì lại phải gánh các nghĩa vụ kế toán, thuế, báo cáo vượt quá nhu cầu thực tế.

Một rào cản khác là tâm lý e ngại thủ tục thuế, kế toán và các chi phí cố định. Nhiều người lo ngại việc kê khai, hóa đơn, báo cáo tài chính hay nghĩa vụ bảo hiểm xã hội sẽ làm tăng áp lực trong giai đoạn khởi nghiệp. Đây là nguyên nhân khiến không ít cá nhân tiếp tục hoạt động phi chính thức thay vì đăng ký kinh doanh bài bản.

Để tháo gỡ các điểm nghẽn này, Bộ Khoa học và Công nghệ đang phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng Đề án phát triển mô hình “doanh nghiệp một người”. Trọng tâm là thiết kế hệ thống thuế và kế toán theo hướng tối giản, giảm tối đa chi phí tuân thủ, tạo môi trường “dễ gia nhập - dễ vận hành - dễ tuân thủ” cho cá nhân khởi nghiệp.

Song song với đó, hạ tầng số được xác định là nền tảng cốt lõi. Các nền tảng hỗ trợ kế toán, thuế, quản lý tài chính, quản trị nhân sự sẽ được phát triển đồng bộ để cá nhân có thể vận hành doanh nghiệp ngay trên môi trường số. Các hệ thống trợ lý pháp lý AI cũng sẽ được triển khai tới cấp xã nhằm hỗ trợ người dân tiếp cận thông tin và thủ tục thuận lợi hơn.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Singapore xây dựng hệ sinh thái doanh nghiệp số tinh gọn với định danh số Singpass, cho phép thành lập doanh nghiệp chỉ trong vài phút. Estonia cho phép người dân ở bất kỳ đâu thành lập doanh nghiệp hoàn toàn trực tuyến thông qua chương trình e-Residency. Ấn Độ triển khai mô hình One Person Company (OPC), trao cho cá nhân tư cách pháp nhân độc lập và trách nhiệm hữu hạn. Hàn Quốc lại nổi bật với các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo tự doanh và cơ chế giúp người khởi nghiệp thất bại quay trở lại thị trường.

Theo ông Phạm Đức Nghiệm, Việt Nam hoàn toàn có thể tiến tới mô hình số hóa toàn bộ vòng đời doanh nghiệp: Từ đăng ký kinh doanh, định danh, mở tài khoản, khai thuế, phát hành hóa đơn tới ký hợp đồng điện tử đều thực hiện trên một nền tảng thống nhất, không cần giấy tờ vật lý.

Ngoài ra, chính sách thuế cũng cần được thiết kế lại theo hướng “thuế khoán, luồng xanh, hậu kiểm”, ứng dụng AI và dữ liệu thời gian thực để tự động hóa nghĩa vụ kê khai, giảm gánh nặng cho cá nhân kinh doanh.

Theo Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo.

Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo cũng đặt ra hàng loạt mục tiêu hỗ trợ hệ sinh thái như hình thành tối thiểu 300 không gian, trung tâm, cụm đổi mới sáng tạo trên toàn quốc; phát triển các Deeptech Hub tại trường đại học – viện nghiên cứu; xây dựng trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp sáng tạo tại 6 thành phố lớn.

Các mô hình thí điểm “doanh nghiệp một người” sẽ được triển khai trước tại Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng trước khi nhân rộng trên cả nước.

Từ một chính sách thí điểm, “doanh nghiệp một người” đang mở ra một cách tiếp cận mới về phát triển kinh tế và khởi nghiệp tại Việt Nam: Lấy cá nhân làm trung tâm của đổi mới sáng tạo. Khi công nghệ số và AI ngày càng phổ cập, khoảng cách giữa một cá nhân và một doanh nghiệp sẽ tiếp tục được thu hẹp. Và nếu những rào cản thể chế được tháo gỡ đúng hướng, mục tiêu xây dựng một lực lượng doanh nhân số quy mô lớn hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.