Gỡ 'vòng kim cô' sợ sai, khơi thông sức mạnh doanh nghiệp nhà nước

Doanh nghiệp nhà nước vốn mắc kẹt trong nghịch lý: Sở hữu nguồn lực khổng lồ nhưng rụt rè trước thị trường, do thể chế cũ gây tâm lý sợ sai. Nghị quyết 79 ra đời là bước ngoặt lịch sử tháo gỡ điểm nghẽn này. Việc gỡ bỏ rào cản vô hình và khuyến khích đổi mới sẽ giải phóng toàn diện sức mạnh chiến lược của quốc gia.

Rạch ròi giữa nhiệm vụ công ích với kinh doanh

Muốn giải phóng toàn diện năng lực của các “sếu đầu đàn”, việc đầu tiên là phải phân vai rạch ròi cấu trúc vận hành. Kinh tế nhà nước chỉ có thể khẳng định vai trò chủ đạo, khi vận hành dựa trên những nguyên tắc của quản trị hiện đại, trong đó hiệu quả, minh bạch và trách nhiệm giải trình là những trụ cột không thể thiếu.

Nhìn nhận sâu sắc về vấn đề này dưới góc độ quản trị ngành trọng yếu, TS Nguyễn Đức Kiên, nguyên Tổ trưởng Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng, đánh giá rằng trong giai đoạn phát triển chiến lược từ nay đến năm 2030, vị thế của các tập đoàn quốc doanh sẽ đứng trước những rủi ro rất lớn nếu thiếu đi một cơ chế, chính sách mở đường sòng phẳng từ phía Nhà nước.

Trên thương trường khốc liệt, đối thủ lớn nhất của các doanh nghiệp nhà nước không phải là những đơn vị kinh doanh giá rẻ, nhỏ lẻ, mà là các tập đoàn tư nhân lớn đang sở hữu những hệ sinh thái khép kín từ hạ tầng kết cấu đến mạng lưới phân phối vô cùng nhạy bén. Nếu cơ chế quản lý nội địa không mạnh dạn phân định ranh giới nhiệm vụ, không chấp nhận rủi ro thương mại và độ trễ của các dự án hạ tầng lớn, các đầu tàu nội địa sẽ tự khắc bị trói chân, mất đi khả năng duy trì mức tăng trưởng hai con số bền vững.

TS Nguyễn Đức Kiên lấy dẫn chứng từ thành công của các hãng hàng không quốc gia lớn trên thế giới, điển hình như Turkish Airlines của Thổ Nhĩ Kỳ. Khi được Nhà nước tin tưởng giao quyền khai thác và điều hành tối đa các hạ tầng trọng yếu như siêu sân bay mới Istanbul, doanh nghiệp này đã lập tức bứt phá ngoạn mục về quy mô mạng lưới và hiệu quả kinh doanh toàn cầu.

Đối chiếu với thực tiễn trong nước, sự chồng chéo giữa hoạt động thương mại và phục vụ công ích khiến bức tranh tài chính của doanh nghiệp bị méo mó. Chỉ khi Nhà nước đóng vai trò như một khách hàng lớn, vận hành theo cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu công khai và cấp đủ chi phí hợp lý bao gồm cả lợi nhuận định mức đối với các nhiệm vụ công ích, doanh nghiệp mới có thể sòng phẳng hạch toán tài chính.

Công nhân đang vận hành dây chuyền hoàn tất ắc quy ô tô dành cho thị trường xuất khẩu. Ảnh: Quang Huy

Hành lang pháp lý bảo vệ đổi mới

Tâm lý sợ trách nhiệm và hội chứng phòng thủ thà đứng im không làm gì, còn hơn làm sai đang là căn bệnh kìm hãm động lực đổi mới sáng tạo của khối công quyền. Hoạt động đầu tư vào các ngành công nghiệp mũi nhọn công nghệ cao luôn đồng hành với tỉ lệ rủi ro kỹ thuật cực kỳ lớn và độ trễ dài hạn. Nếu hệ thống kiểm soát vẫn áp đặt tư duy bảo toàn vốn một cách thô sơ cho từng dự án đơn lẻ, đòi hỏi dự án thử nghiệm tiên phong nào cũng phải sinh lời tức thì ngay trong giai đoạn khởi động, sẽ vô tình triệt tiêu hoàn toàn khát vọng và ý chí của người đứng đầu. Việc tuân thủ đầy đủ quy trình hành chính gò bó trong nhiều trường hợp vẫn không thể bảo đảm được hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia, nếu không tạo ra các giá trị gia tăng thực chất.

Dưới góc độ phân tích của kinh tế học hành vi, TS Trần Nam Quốc, ĐH Kinh tế TP.HCM, chỉ ra rằng một hệ thống kỷ luật và kiểm soát tinh tế phải là hệ thống nuôi dưỡng sự trung thực, trân trọng tinh thần dấn thân vì lợi ích chung của đất nước. Việc thiết kế cơ chế, chính sách mới cần thiết lập được một hành lang an toàn pháp lý vững chắc, minh định rõ ranh giới giữa những thất bại khách quan mang tính kỹ thuật của quá trình đổi mới sáng tạo với các hành vi cố ý làm trái nhằm mục đích tư lợi cá nhân.

“Khi người điều hành doanh nghiệp nhà nước được trang bị tấm khiên bảo vệ vững chắc và được áp dụng cơ chế hậu kiểm dựa trên kết quả đầu ra thực tế của tổng danh mục đầu tư dài hạn, họ mới có thể tự tin đưa ra các quyết sách táo bạo, loại bỏ hoàn toàn nỗi ám ảnh bị hình sự hóa các quan hệ kinh tế thương mại thuần túy” - TS Nam chia sẻ.

Bên cạnh đó, việc chuyển dịch phương thức điều hành từ nhấn mạnh vai trò mang tính tuyên bố, sang xây dựng năng lực dẫn dắt thực chất là điều kiện then chốt của phát triển. Một khi hành lang pháp lý được cởi trói, các tập đoàn nhà nước mới có đủ không gian để tự chủ tài chính, giữ lại nguồn lợi nhuận sau thuế nhằm tích tụ và bổ sung vốn điều lệ.

Việc làm chủ dòng tiền của chính mình là tiền đề sống còn để khối quốc doanh chủ động tham gia vào các thương vụ mua bán sáp nhập quy mô lớn, đầu tư sâu vào công nghệ lõi, thay vì phụ thuộc vào việc khai thác tài nguyên thô hay phân tán dòng vốn vào các mảng đa ngành dàn trải kém hiệu quả. Bước chuyển từ quản lý thủ tục hành chính sang quản trị mục tiêu dài hạn sẽ giải phóng hoàn toàn sức sáng tạo, giúp các cánh chim đầu đàn tự tin chèo lái vượt qua mọi sóng gió khốc liệt trên thương trường.

Bước chuyển từ quản lý thủ tục hành chính sang quản trị mục tiêu dài hạn sẽ giải phóng hoàn toàn sức sáng tạo, giúp các doanh nghiệp chèo lái vượt qua mọi sóng trên thương trường. Ảnh: Thuận Văn

Khơi thông nguồn lực tài sản phục vụ phát triển

Để giải phóng triệt để sự phân bổ nguồn lực bất hợp lý và khơi thông các không gian tài nguyên đang bị đóng băng, góc nhìn từ các nhà quản lý địa phương tại các đầu tàu kinh tế giữ vai trò vô cùng quan trọng.

Đưa ra quan điểm về giải pháp tháo gỡ điểm nghẽn vĩ mô, tại hội thảo khoa học với chủ đề “Kinh tế nhà nước và tư nhân - Hai trụ cột chiến lược tạo động lực tăng trưởng và quốc gia thịnh vượng” do ĐH Kinh tế TP.HCM (UEH) tổ chức mới đây, ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, nhận diện một nghịch lý cơ cấu sâu sắc: Nơi có nguồn lực dồi dào, là các doanh nghiệp nhà nước lại bị trói tay bó chân, bởi cơ chế thủ tục không thể vận hành; ngược lại, nơi có cơ chế linh hoạt và khát khao làm ăn lớn như doanh nghiệp tư nhân, lại thiếu hụt các nền tảng tư liệu sản xuất thiết yếu như mặt bằng sạch hay đất đai trong các khu công nghiệp.

Nhằm hóa giải mâu thuẫn này, ông Nguyễn Mạnh Cường đề xuất cần khẩn trương thiết kế một cơ chế hợp tác công tư thực chất, mang tính chất lắp ghép hoàn hảo các điểm mạnh của hai khu vực, đồng thời đẩy nhanh tiến độ cổ phần hóa một cách thực chất để giải phóng các tài sản đang bị đóng băng, chuyển giao quyền vận hành sang cho khu vực kinh tế tư nhân kích hoạt. Đối với các doanh nghiệp nhà nước lớn có tiềm lực mạnh, cần khuyến khích họ chủ động huy động vốn thông qua thị trường chứng khoán bằng công cụ cổ phiếu, trái phiếu dài hạn, từ đó nhường lại dư địa và kênh tín dụng ngân hàng truyền thống cho khối doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận sản xuất, kinh doanh.

Sự khơi thông nguồn lực và minh bạch hóa hệ thống pháp lý từ khối quốc doanh sẽ tạo ra một hiệu ứng lan tỏa cực kỳ mạnh mẽ đối với môi trường thương mại vĩ mô rộng lớn.

Đứng ở góc độ hiệp hội ngành nghề dân doanh, ông Vũ Đăng Khuê, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Tập đoàn Bgroup, kiêm Chủ tịch Hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa tỉnh Bình Dương, phân tích rằng việc tháo gỡ rào cản và tách bạch rõ nhiệm vụ kinh doanh với các mệnh lệnh hành chính sẽ thiết lập một sân chơi sòng phẳng cho tất cả các thành phần kinh tế.

Đặc biệt trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ và logistics, khi các hạ tầng giao thông chiến lược do Nhà nước kiến tạo được vận hành một cách công khai, nó sẽ trực tiếp loại bỏ các nút thắt tiêu cực và tiết giảm chi phí không chính thức cho toàn hệ thống.