Góc nhìn 365: Từ văn bia cổ đến trải nghiệm số

Yêu cầu ấy xuất phát từ những đặc điểm của văn bia cổ, với nội dung chuyên biệt, khoảng cách lịch sử lớn và đều sử dụng chữ Hán Nôm hoặc chữ Hán. Trong bối cảnh ấy, việc số hóa và áp dụng công nghệ có thể giúp di sản có thêm những hình thức tiếp cận phong phú, sinh động hơn. Đây cũng là hướng đi đã được triển khai tại một số Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam.

Đơn cử, với hệ thống ma nhai tại danh thắng Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng (được UNESCO ghi danh năm 2022), Bảo tàng Đà Nẵng đã số hóa toàn bộ 78 văn bia bằng phương pháp chụp ảnh, dịch nội dung sang tiếng Việt và tiếng Anh. Đơn vị đang xây dựng hệ thống thuyết minh số thông qua mã QR gắn với từng tác phẩm, giúp khách dùng điện thoại tìm hiểu nội dung, ý nghĩa, đồng thời dự kiến bổ sung những ngôn ngữ khác trong tương lai.

Hoặc, tại không gian trưng bày "Sử đá lưu danh" ở Văn Miếu - Quốc Tử Giám đầu năm 2026, hệ thống 82 bia tiến sĩ (UNESCO ghi danh năm 2010) lại được giới thiệu bằng hình thức tương tác hiện đại: Sa bàn mô phỏng kết hợp mô hình vật lý, ánh sáng và trình chiếu cho phép người xem lựa chọn khoa thi hoặc nhân vật để tìm hiểu thông tin, hình ảnh và những câu chuyện liên quan.

Một trong số 41 Văn bia Phố Hiến vừa trở thành Di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương

Trong khi đó, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (Lâm Đồng) đã ứng dụng công nghệ tại không gian trưng bày Mộc bản triều Nguyễn, di sản tư liệu đầu tiên của Việt Nam được UNESCO ghi danh năm 2009. Trên cơ sở dữ liệu số hóa gần 34.000 tấm mộc bản đang lưu giữ, các chuyên đề được xây dựng để giới thiệu nội dung di sản và quá trình tạo tác. Người xem có thể tìm hiểu sự ra đời của mộc bản qua những hình thức tương tác, trình chiếu trên kính, hoặc theo dõi quy trình biên soạn, khắc in qua tranh cát kết hợp công nghệ Hologram 3D Box.

Những trường hợp trên cho thấy, bên cạnh nội dung văn bản tư liệu, công nghệ có thể giúp du khách khám phá cả về hoàn cảnh ra đời, kỹ thuật tạo tác và quá trình nghiên cứu di sản. Đó cũng là những gợi ý cho việc khai thác các lớp thông tin của 2 di sản tư liệu vừa được vinh danh, thay vì chỉ giới thiệu hình ảnh hay bản dịch của từng văn khắc.

Chẳng hạn, 43 văn bản khắc trên vách núi Non Nước không chỉ lưu giữ những sáng tác gắn với nhiều thế hệ vua, quan, danh nhân và thi sĩ. Di sản này còn có một lớp thông tin đáng chú ý liên quan đến lịch sử nghiên cứu ngôn ngữ - khi theo tư liệu, năm 1912, học giả Henri Maspéro đã sử dụng ma nhai Non Nước trong nghiên cứu ngữ âm lịch sử tiếng Việt, với công trình được công bố trên tạp chí của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Nếu được nghiên cứu, biên soạn phù hợp, những thông tin ấy có thể trở thành một chủ đề giới thiệu riêng, kết hợp hình ảnh văn khắc, phiên âm, dịch nghĩa và chú giải để giúp người xem tìm hiểu mối liên hệ giữa di sản với hoạt động nghiên cứu ngôn ngữ đầu thế kỷ 20.

Hoặc, với Văn bia Phố Hiến, các ghi chép về thương nghiệp, phường chợ, đời sống cư dân và sinh hoạt tín ngưỡng có thể cung cấp chất liệu để giới thiệu lịch sử thương cảng cổ bằng những hình thức tương tác. Thực tế, tại một hội thảo về di sản này năm 2025, các chuyên gia từng gợi ý sử dụng âm thanh, ánh sáng, mô hình 3D để tái hiện một cổng cảng, một đoạn phố, kết hợp công nghệ thực tế tăng cường nhằm giới thiệu không gian thương cảng ở quy mô rộng hơn. Trong những phương án như vậy, văn bia có thể đóng góp thêm căn cứ cho việc xây dựng kịch bản giúp người xem tìm hiểu cả đời sống gắn với kiến trúc, cảnh quan được tái hiện.

Đó cũng là một hướng đi cần thiết gắn với định hướng từ Nghị quyết 57 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Với việc được UNESCO vinh danh, Non Nước và Phố Hiến đang đứng trước cơ hội để những giá trị đi kèm được chuyển hóa thành sản phẩm văn hóa cụ thể, cho du khách thêm những cách tìm hiểu và trải nghiệm di sản.