Thành Nhà Hồ trong 'dòng chảy số' - Bài 1: Khi công nghệ mở lối vào di sảnTHÀNH NHÀ HỒ: KHI CÔNG NGHỆ MỞ LỐI VÀO DI SẢN

THÀNH NHÀ HỒ: KHI CÔNG NGHỆ MỞ LỐI VÀO DI SẢN

THỂ THAO VÀ VĂN HÓA - LONGFORM

LỜI TÒA SOẠN

Thành Nhà Hồ (tỉnh Thanh Hóa) được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới năm 2011, với những giá trị nổi bật về kiến trúc, kỹ thuật xây dựng và quy hoạch kinh đô cuối thế kỷ XIV. Sau hơn sáu thế kỷ, di sản vẫn lưu giữ những chứng tích quan trọng của lịch sử dân tộc, đồng thời đặt ra những yêu cầu ngày càng cao trong quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị.

Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản trị, phát huy vai trò của dữ liệu, công nghệ và nguồn nhân lực. Với lĩnh vực di sản văn hóa, đây là cơ sở để tiếp tục nâng cao chất lượng những ứng dụng đã triển khai, từng bước xây dựng phương thức quản lý khoa học, hiệu quả và bền vững hơn.

Từ tư liệu thu thập tại cơ sở, phỏng vấn lãnh đạo đơn vị quản lý di sản và kết quả đối chiếu các hoạt động đang triển khai, Thể thao và Văn hóa (Thông tấn xã Việt Nam) thực hiện tuyến bài “Di sản Thành Nhà Hồ trong dòng chảy số”, phản ánh những thay đổi trong hoạt động tham quan, công tác bảo tồn và quản trị di sản, qua đó làm rõ cơ hội cũng như những vấn đề cần tiếp tục giải quyết trong quá trình thực hiện Nghị quyết 57 tại một di sản thế giới.

BÀI 1

KHI CÔNG NGHỆ MỞ LỐI VÀO DI SẢN

Hệ thống mã QR, thuyết minh tự động và tham quan 360 độ đang giúp du khách tìm hiểu Di sản Văn hóa thế giới Thành Nhà Hồ theo cách thuận tiện hơn. Cùng với đổi mới hoạt động hướng dẫn và những chương trình sáng tạo dành cho học sinh, các ứng dụng số góp phần đưa lịch sử kinh đô Tây Đô đến gần công chúng, từ người tham quan trực tiếp đến những người tìm hiểu di sản qua môi trường trực tuyến.

Tại Di sản Thành Nhà Hồ (tỉnh Thanh Hóa), các bảng giới thiệu tích hợp mã QR đã trở thành một phương tiện phục vụ khách tham quan. Người xem sử dụng điện thoại để tìm hiểu thông tin về địa điểm đang đứng, bên cạnh việc nghe thuyết minh trực tiếp. Trên trang thông tin điện tử thanhnhaho.vn, ứng dụng tham quan 360 độ cho phép quan sát không gian di tích từ nhiều góc nhìn. Những hình thức giới thiệu này được triển khai qua nhiều giai đoạn, bổ sung cho hoạt động hướng dẫn và quảng bá di sản.

Du khách chủ động lựa chọn nội dung tìm hiểu

Thành Nhà Hồ được xây dựng năm 1397, nổi bật với kỹ thuật kiến trúc đá và quy hoạch kinh đô cuối thế kỷ XIV. Năm 2011, công trình được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Giá trị của di sản trải rộng từ hệ thống cổng, tường thành đến những dấu tích kiến trúc, khảo cổ và cảnh quan liên quan. Trong khi các khối đá lớn giúp người xem nhận diện rõ quy mô công trình, câu chuyện về kỹ thuật xây dựng, đời sống kinh đô và chức năng những kiến trúc đã mất đòi hỏi có thêm thông tin giải thích. Công nghệ số đang hỗ trợ công việc ấy bằng những phương thức gần gũi với người sử dụng.

Thành nhà Hồ là một công trình kiến trúc bằng đá độc đáo bậc nhất của Việt Nam và thế giới được xây dựng vào năm 1397, từng được coi là kinh đô, trung tâm văn hóa  chính trị xã hội của nước Đại Ngu dưới triều Hồ. Ảnh: Trọng Đạt

Tại các điểm tham quan, mã QR tạo điều kiện để du khách tiếp cận tư liệu theo nhu cầu cá nhân. Người quan tâm kiến trúc có thể tìm hiểu kỹ thuật chế tác, lắp ghép đá; người muốn biết về lịch sử có thể dành thời gian cho quá trình hình thành kinh đô và các di tích liên quan. Khi đi theo đoàn, việc tra cứu trên điện thoại cũng giúp khách xem lại những nội dung chưa kịp ghi nhớ trong phần thuyết minh chung.

Chị Nguyễn Thu Hà, du khách từ Hà Nội, chia sẻ: “Khi đứng trước những cổng thành bằng đá, tôi rất muốn biết người xưa đã vận chuyển, ghép các khối đá lớn như thế nào. Sau phần giới thiệu của hướng dẫn viên, tôi dùng điện thoại quét mã QR để tìm hiểu thêm. Cách này thuận tiện vì mỗi người có thể đọc kỹ nội dung mình quan tâm; trẻ nhỏ trong gia đình cũng hào hứng với hình ảnh trên điện thoại”.

Tại các điểm tham quan ở Thành Nhà Hồ, mã QR tạo điều kiện để du khách tiếp cận tư liệu theo nhu cầu cá nhân. Ảnh: Huy Thông

Trải nghiệm của khách tham quan cho thấy sự hữu ích của việc có nhiều cách tiếp cận thông tin tại cùng một địa điểm. Lời thuyết minh giúp người nghe nắm được câu chuyện chung; nội dung trên điện thoại hỗ trợ tra cứu theo từng chủ đề. Đối với những gia đình có trẻ em hoặc nhóm khách đi tự túc, sự linh hoạt ấy giúp chuyến tham quan phù hợp hơn với thời gian và sở thích của từng thành viên.

Trao đổi với phóng viên Thể thao và Văn hóa, ông Trịnh Hữu Anh, Phó Giám đốc Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, cho rằng công nghệ đã tạo chuyển biến trong cách du khách tiếp nhận thông tin. Thay vì phụ thuộc vào lượng kiến thức được truyền đạt trong một chương trình thuyết minh, người tham quan có thể chủ động tìm hiểu những vấn đề mình quan tâm. Theo ông, Ban Quản lý đã trang bị mã QR cho hệ thống biển, bảng giới thiệu, đồng thời phát triển thuyết minh tự động và các hình thức tham quan qua website.

Ông Trịnh Hữu Anh và phóng viên báo Thể thao và Văn hóa tại cổng Nam Thành Nhà Hồ. Ảnh: Huy Thông

“Từ góc độ phục vụ công chúng, lợi ích thấy rõ nằm ở khả năng tiếp cận thông tin ngay tại điểm đến. Người tham quan không nhất thiết phải nhớ toàn bộ niên đại, sự kiện hay thuật ngữ kiến trúc trong một lần nghe. Những tài liệu được đưa lên môi trường số tiếp tục có giá trị tham khảo sau chuyến đi. Đối với người yêu thích lịch sử, đây còn là cách nối nội dung quan sát trực tiếp với nguồn tư liệu tìm hiểu tại nhà”, ông Trịnh Hữu Anh nói.

Một chuyến tham quan có thể bắt đầu từ trước khi đến di tích

Bên cạnh mã QR, ứng dụng tham quan 360 độ trên website: https://thanhnhaho.egal.vn/ mở rộng khả năng tìm hiểu Thành Nhà Hồ từ xa. Người sử dụng có thể thay đổi góc quan sát, xem không gian của những điểm di tích và chuẩn bị tuyến tham quan. Với một quần thể có nhiều thành phần nằm trong không gian rộng như Hoàng thành, La Thành và đàn tế Nam Giao, hình ảnh toàn cảnh giúp người xem hình dung sơ bộ vị trí và mối liên hệ giữa các địa điểm.

Ông Trịnh Hữu Anh cho biết, từ năm 2018 đơn vị bảo tồn đã triển khai chương trình giới thiệu bằng công nghệ 3D và từng bước phát triển những hình thức tham quan trực tuyến. Quá trình này giúp các nội dung về Thành Nhà Hồ hiện diện thường xuyên trên môi trường số, phục vụ cả khách chuẩn bị đến tham quan lẫn người chưa có điều kiện tới trực tiếp. Trên nền tảng website, hình ảnh có thể được kết hợp với phần thuyết minh để giới thiệu lịch sử, kiến trúc và những giá trị nổi bật của di sản.

Giao diện website: https://thanhnhaho.egal.vn. Ảnh: Chụp màn hình

Ông Marco Bellini, du khách đến từ Italia, nhận xét: “Tôi thích tìm hiểu các công trình kiến trúc cổ và đặc biệt quan tâm kỹ thuật xây thành bằng đá ở đây. Hình ảnh 360 độ giúp tôi biết trước những khu vực muốn tham quan. Khi đến trực tiếp, tôi có thể dành nhiều thời gian hơn cho các chi tiết kiến trúc. Đây là cách giới thiệu hữu ích với khách nước ngoài, nhất là người muốn tìm hiểu điểm đến trước chuyến đi”.

Với khách quốc tế, các sản phẩm trực tuyến mở thêm kênh tiếp cận di sản Việt Nam. Bằng hình ảnh trực quan, người xem có thể nhận diện đặc điểm công trình trước khi tìm hiểu sâu hơn về triều Hồ, quy hoạch kinh đô hoặc kỹ thuật xây dựng. Những nội dung được giới thiệu trên website cũng giúp các đơn vị lữ hành có thêm tư liệu về điểm đến và hỗ trợ du khách tự tổ chức hành trình.

Các em học sinh tham quan Thành Nhà Hồ Ảnh: Chụp màn hình

Khả năng tham quan trực tuyến đặc biệt thuận tiện đối với hoạt động giáo dục. Giáo viên có thể giới thiệu tổng quan về Thành Nhà Hồ trước một chuyến ngoại khóa; học sinh biết trước những địa điểm sẽ đến và chuẩn bị câu hỏi. Sau chuyến đi, các em tiếp tục sử dụng hình ảnh, thông tin trên website để hoàn thành bài thu hoạch hoặc tìm hiểu chủ đề đã chọn. Từ một sản phẩm phục vụ du lịch, ứng dụng 360 độ có thêm giá trị như nguồn học liệu về di sản địa phương.

Hướng dẫn viên có thêm phương tiện kể chuyện lịch sử

Đối với đội ngũ thuyết minh, công nghệ tạo thêm nguồn tư liệu để diễn giải các công trình và sự kiện lịch sử. Những câu hỏi về kỹ thuật ghép đá, vị trí của kiến trúc đã mất hoặc quan hệ giữa các thành phần di tích có thể được minh họa bằng hình ảnh, sơ đồ và nội dung trực tuyến. Nhờ đó, cuộc trao đổi giữa hướng dẫn viên và du khách có điều kiện đi sâu vào những vấn đề cụ thể, thay vì dành phần lớn thời gian cho các dữ kiện khái quát.

“Với những công trình hiện chỉ còn dấu tích, khách thường khó hình dung khi nghe giới thiệu bằng lời”, ông Trịnh Hữu Anh nói. “Có thêm hình ảnh và ứng dụng số, chúng tôi giải thích thuận tiện hơn. Nhiều du khách xem thông tin trên điện thoại rồi đặt câu hỏi tiếp, khiến buổi tham quan có sự trao đổi hai chiều. Các đoàn học sinh cũng hào hứng khi được kết hợp quan sát thực tế với hình ảnh trực quan”.

Chương trình giáo dục Di sản “Thành Nhà Hồ - Di sản cho mai sau” sẽ giúp giới trẻ biết trân trọng và gìn giữ di sản. Ảnh: Hoa Mai

Cũng theo ông Anh, Ban Quản lý định hướng bồi dưỡng đội ngũ thuyết minh viên để từng bước chuyển từ cách giới thiệu thông tin sang kể chuyện lịch sử, văn hóa và hướng dẫn khách sử dụng các ứng dụng số. Những người trực tiếp làm nhiệm vụ thuyết minh được khuyến khích cập nhật kiến thức, trau dồi kỹ năng công nghệ nhằm phục vụ tốt hơn các nhóm khách có nhu cầu khác nhau.

Đối với học sinh, câu chuyện về kinh đô xưa được diễn đạt gần gũi, có ví dụ và hình ảnh minh họa. Khách quan tâm nghiên cứu có thể hỏi sâu về kiến trúc, khảo cổ. Với người nước ngoài, hướng dẫn viên kết hợp thông tin về lịch sử Việt Nam với những giá trị nổi bật của di sản đã được UNESCO công nhận. Các phương tiện số hỗ trợ cách tổ chức nội dung linh hoạt ấy, trong khi kiến thức và kinh nghiệm của người hướng dẫn vẫn giữ vai trò quan trọng trong cuộc trao đổi trực tiếp.

Hướng dẫn viên thuyết minh về triển lãm ảnh "Di sản văn hoá phi vật thể vùng đất cố đô" cho các em học sinh. Ảnh: Hoa Mai

Học sinh làm video giới thiệu di sản quê hương

Công nghệ số cũng được đưa vào hoạt động giáo dục di sản tại Thành Nhà Hồ. Năm 2026, Ban Quản lý phối hợp với Trường THCS Vĩnh Lộc - Phân hiệu 1 tổ chức cuộc thi video ngắn “Thành Nhà Hồ - Di sản gọi tên em!”, dành cho học sinh các khối lớp 7, 8 và 9. Các em tự lựa chọn chủ đề, tìm hiểu tư liệu, ghi hình và xây dựng lời thuyết minh để giới thiệu những giá trị lịch sử, văn hóa của di sản.

Sau năm tháng triển khai, chương trình tiếp nhận 11 video dự thi, mỗi tác phẩm có thời lượng từ 3 đến 5 phút. Những sản phẩm được thực hiện qua nhiều công đoạn: tìm hiểu lịch sử, khảo sát địa điểm, quay phim, chụp ảnh, lựa chọn tư liệu và dựng hình. Từ ngày 26/10/2026, các video được giới thiệu trên Fanpage Di sản Thế giới Thành Nhà Hồ, giúp sản phẩm của học sinh tiếp cận bạn bè, gia đình và công chúng quan tâm.

Video ngắn dự thi "Thành Nhà Hồ, di sản gọi tên em" của đội Hạt Mầm, Trường THCS Vĩnh Lộc, Phân hiệu 1

Cuộc thi tạo cho học sinh cơ hội tham gia trực tiếp vào hoạt động giới thiệu di sản. Để hoàn thành một video ngắn, các em cần nắm được nội dung muốn truyền tải, chọn hình ảnh phù hợp và phối hợp với nhau trong quá trình thực hiện. Kiến thức lịch sử được vận dụng trong một sản phẩm cụ thể; kỹ năng sử dụng điện thoại, phần mềm dựng video và trình bày ý tưởng được rèn luyện qua từng công đoạn.

Từ góc độ giáo dục, chương trình tiếp nối những hoạt động tham quan ngoại khóa tại di sản, đồng thời mở rộng cách học sinh tiếp nhận và chia sẻ kiến thức. “Thông qua các video tự thực hiện, Thành Nhà Hồ được giới thiệu bằng góc nhìn của thế hệ trẻ, với cách thể hiện gần gũi với môi trường truyền thông mà các em sử dụng thường ngày. Đây là một kết quả đáng ghi nhận trong sự phối hợp giữa nhà trường và đơn vị quản lý di sản”, ông Anh nhấn mạnh.

Đưa di sản đến gần công chúng trong thời đại số

Những ứng dụng mã QR, tham quan 360 độ, thuyết minh tự động và hoạt động sáng tạo video tại Thành Nhà Hồ đã được hình thành qua nhiều giai đoạn. Trong bối cảnh thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, các kết quả ấy cho thấy khoa học, công nghệ đang hiện diện trong những nhiệm vụ cụ thể của công tác phát huy giá trị di sản: cung cấp thông tin thuận tiện hơn, đổi mới hoạt động hướng dẫn và mở rộng khả năng tiếp cận của công chúng.

Với du khách, công nghệ bổ sung phương thức tìm hiểu lịch sử tại điểm tham quan và trên môi trường trực tuyến. Với hướng dẫn viên, những sản phẩm số hỗ trợ việc giới thiệu các giá trị kiến trúc, khảo cổ. Với học sinh, phương tiện công nghệ trở thành công cụ để tự thực hiện những sản phẩm truyền thông về di sản quê hương. Mỗi hoạt động có cách triển khai riêng nhưng đều góp phần làm phong phú hình thức giới thiệu Thành Nhà Hồ.

Các kết quả bước đầu cũng tạo thuận lợi cho việc quảng bá điểm đến, nhất là khi du khách ngày càng có thói quen tìm kiếm thông tin và chuẩn bị lịch trình qua internet. Việc giới thiệu trực tuyến giúp hình ảnh Thành Nhà Hồ tiếp cận rộng hơn, hỗ trợ những chương trình tham quan, học tập và tìm hiểu lịch sử.

Từ các tiện ích phục vụ khách tham quan, quá trình chuyển đổi số đang tiếp tục được triển khai ở những công việc chuyên sâu như số hóa hiện vật, lưu trữ tư liệu khảo cổ và xây dựng hệ thống dữ liệu quản lý. Những hoạt động ấy góp phần tạo nền tảng để các giá trị lịch sử của Thành Nhà Hồ được nghiên cứu, bảo tồn và giới thiệu có hệ thống trong những năm tới.

CÒN NỮA

Bài viết: HUY THÔNGBÁO THỂ THAO VÀ VĂN HÓA