Góc nhìn pháp lý việc dừng bảo hộ, chỉ dẫn địa lý cho tôm Bình Thuận

Như PLO đã đưa tin, dự án đăng ký bảo hộ, chỉ dẫn địa lý cho tôm Bình Thuận đã phải tạm dừng do địa danh “Bình Thuận” không còn phù hợp để xác định vùng địa lý theo quy định hiện hành.

Việc thay đổi, sắp xếp đơn vị hành chính dẫn đến khó khăn trong việc xác lập ranh giới địa lý cụ thể, đây là một điều kiện tiên quyết khi đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý.

Thực tế, tôm Bình Thuận từ lâu đã là cách gọi quen thuộc trong sản xuất và thương mại, gắn với hình ảnh vùng nuôi tôm ven biển Nam Trung Bộ.

Tuy nhiên, trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ (SHTT), yếu tố quyết định không nằm ở thói quen sử dụng tên gọi trong đời sống, mà ở việc địa danh đó có còn tồn tại hợp pháp và đủ khả năng xác định chính xác vùng địa lý hay không. Chính sự khác biệt giữa “cách gọi xã hội” và “yêu cầu pháp lý” này đã tạo ra những băn khoăn, thắc mắc trong dư luận.

Con tôm Bình Thuận từ lâu đã nổi tiếng trên thị trường trong nước và quốc tế.

Chỉ dẫn địa lý không chỉ là tên gọi quen miệng

Luật sư Vũ Duy Nam, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho biết theo quy định của Luật SHTT, “chỉ dẫn địa lý” là một đối tượng quyền sở hữu trí tuệ được Nhà nước bảo hộ.

Cụ thể, khoản 22 Điều 4 Luật SHTT quy định chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ nguồn gốc địa lý của sản phẩm từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hoặc quốc gia cụ thể.

Trước hết, việc pháp luật xác định chỉ dẫn địa lý là một dấu hiệu cho thấy đây không đơn thuần là cách gọi quen thuộc trong đời sống, mà là một đối tượng của quyền sở hữu công nghiệp.

Dấu hiệu này có thể là tên địa danh hoặc dấu hiệu chứa yếu tố địa danh, được thể hiện bằng chữ, hình ảnh hoặc hình thức thể hiện khác, miễn là có khả năng giúp người tiêu dùng nhận biết sản phẩm có xuất xứ từ một vùng địa lý nhất định.

Khi đã được Nhà nước bảo hộ, chỉ dẫn địa lý trở thành tài sản trí tuệ chung, không thuộc riêng một cá nhân hay doanh nghiệp, mà được quản lý và sử dụng theo quy chế do cơ quan có thẩm quyền ban hành.

Điểm cốt lõi của chỉ dẫn địa lý nằm ở chức năng “chỉ nguồn gốc địa lý của sản phẩm”. Khác với nhãn hiệu dùng để phân biệt hàng hóa của các chủ thể kinh doanh khác nhau, chỉ dẫn địa lý nhằm khẳng định nơi sản phẩm được hình thành và gắn bó.

Nguồn gốc địa lý ở đây không chỉ là địa điểm sản xuất thuần túy, mà còn là tổng hòa các yếu tố tự nhiên và yếu tố con người của vùng đó, như điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, nguồn nước, tập quán sản xuất, kỹ năng và kinh nghiệm truyền thống.

Chính những yếu tố này tạo nên danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính riêng biệt của sản phẩm. Có thể kể đến bưởi Đoan Hùng, nước mắm Phú Quốc, chè Shan tuyết Mộc Châu, thanh long Bình Thuận, vải thiều Thanh Hà, cam Vinh, vải thiều Lục Ngạn, xoài cát Hòa Lộc…

Dự án bảo hộ, chỉ dẫn địa lý cho tôm Bình Thuận gặp khó khăn do đơn vị hành chính có tên “Bình Thuận” không còn tồn tại.

Theo luật sư Vũ Duy Nam, pháp luật cho phép chỉ dẫn địa lý gắn với khu vực nhỏ như một xã, phường hoặc rộng như một vùng tỉnh, thậm chí một quốc gia, không phải để nới lỏng điều kiện bảo hộ, mà để phù hợp với thực tiễn sản xuất.

Tuy nhiên, dù phạm vi rộng hay hẹp, yếu tố bắt buộc vẫn là phải chứng minh được rằng chính vùng địa lý cụ thể đó đã tạo ra những đặc điểm riêng có cho sản phẩm, đồng thời không gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng về nguồn gốc thực sự của hàng hóa.

Điều 79 Luật SHTT xác định điều kiện để chỉ dẫn địa lý được bảo hộ là sản phẩm mang chỉ dẫn địa lý phải có danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý của khu vực đó quyết định.

Như vậy, có thể hiểu một cách giản dị rằng: Chỉ dẫn địa lý không chỉ là “tên gọi cho hay”, mà là tên địa danh được pháp luật ghi nhận, gắn chặt với một vùng địa lý xác định và được dùng để bảo đảm cho người tiêu dùng biết chính xác sản phẩm đó xuất phát từ đâu, có chất lượng đặc thù do điều kiện tự nhiên hoặc yếu tố con người của vùng đó tạo nên.

Nút thắt pháp lý từ địa danh hành chính

Cũng theo luật sư Nam, để được bảo hộ, pháp luật đòi hỏi phải xác định rõ ràng và hợp pháp vùng địa lý mang chỉ dẫn. Yêu cầu này được hướng dẫn cụ thể tại Điều 106 Luật SHTT.

Theo đó, hồ sơ đăng ký chỉ dẫn địa lý phải có bản mô tả chỉ dẫn địa lý; bản đồ khu vực địa lý tương ứng; các tài liệu chứng minh mối liên hệ giữa chất lượng, danh tiếng của sản phẩm với điều kiện địa lý của khu vực mang chỉ dẫn

Chính điểm này là “nút thắt pháp lý” trong vụ việc tôm Bình Thuận. Việc đăng ký bảo hộ chỉ dẫn địa lý không thể dựa trên cách gọi quen thuộc trong đời sống xã hội, mà phải dựa trên địa danh hành chính được pháp luật công nhận tại thời điểm lập hồ sơ.

Luật sư Vũ Duy Nam, Đoàn Luật sư TP.HCM.

Khi tên gọi hoặc ranh giới đơn vị hành chính có sự thay đổi, sáp nhập, điều chỉnh theo quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền, thì việc tiếp tục sử dụng tên địa danh cũ để đăng ký chỉ dẫn địa lý sẽ không còn đáp ứng yêu cầu pháp lý về tính xác định của khu vực địa lý.

“Nói cách khác, dù tôm Bình Thuận là một sản phẩm có danh tiếng thực tế, nhưng khi địa danh Bình Thuận không còn tồn tại hoặc không còn phù hợp về mặt pháp lý để xác định ranh giới địa lý theo yêu cầu của Luật SHTT, thì cơ quan quản lý buộc phải dừng hoặc điều chỉnh dự án đăng ký chỉ dẫn địa lý.

Đây không phải là sự phủ nhận giá trị hay chất lượng của sản phẩm, mà là hệ quả tất yếu của việc áp dụng nguyên tắc bảo hộ quyền SHTT một cách chặt chẽ, chính xác và không gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng, như được quy định tại Điều 80 Luật SHTT” - luật sư Vũ Duy Nam nói.

HUỲNH THƠ