Góc nhìn văn hóa: An toàn thực phẩm - Đừng chỉ là 'phát động' một tháng

Khi những con số ngộ độc thực phẩm gia tăng, khi các vụ việc nghiêm trọng liên tiếp xảy ra, câu chuyện không còn dừng ở khía cạnh kỹ thuật hay pháp lý, mà đã chạm đến nền tảng niềm tin và chuẩn mực xã hội.

Dưới góc nhìn văn hóa, chiến dịch này chỉ có thể đạt được “kết quả mong muốn” nếu nó vượt qua giới hạn của một đợt cao điểm kiểm tra, để trở thành cú hích thay đổi nhận thức và hành vi của toàn xã hội.

Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh kêu gọi cộng đồng doanh nghiệp nâng cao ý thức trách nhiệm, tuân thủ pháp luật, coi việc bảo đảm an toàn thực phẩm là văn hóa kinh doanh và trách nhiệm xã hội. Ảnh: TTXVN.

An toàn thực phẩm – từ yêu cầu quản lý đến chuẩn mực văn hóa

Trong phát biểu tại lễ phát động sáng 16/4/2026 tại TP Hồ Chí Minh, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan đã nhấn mạnh vai trò đặc biệt quan trọng của an toàn thực phẩm đối với sức khỏe, kinh tế, xã hội và cả quan hệ quốc tế. Nhận định này, nếu nhìn sâu hơn, cũng chính là một khẳng định: an toàn thực phẩm là một phần của “văn hóa phát triển”.

Trong truyền thống Việt Nam, ăn uống không đơn thuần là nhu cầu sinh học. Đó là không gian của đạo lý, của tình thân, của sự tin cậy. Từ bữa cơm gia đình đến hàng quán vỉa hè, mỗi món ăn đều hàm chứa một “cam kết ngầm” giữa người làm ra và người sử dụng: sự an toàn và lương thiện. Chính vì vậy, khi thực phẩm bẩn len lỏi vào đời sống, đặc biệt là vào bếp ăn trường học hay các quầy hàng đường phố, sự tổn thương không chỉ là sức khỏe mà còn là niềm tin.

Thực tế quý I/2026 ghi nhận 36 vụ ngộ độc thực phẩm, tăng mạnh so với cùng kỳ, với nhiều vụ có quy mô lớn, cho thấy một thực trạng đáng báo động. Điều này không chỉ phản ánh những lỗ hổng trong quản lý, mà còn cho thấy sự “lệch chuẩn” trong hành vi kinh doanh và tiêu dùng. Khi một bộ phận người sản xuất sẵn sàng đánh đổi sức khỏe cộng đồng để trục lợi, đó là biểu hiện của sự suy giảm đạo đức kinh doanh. Khi người tiêu dùng vẫn dễ dãi với thực phẩm không rõ nguồn gốc, đó là khoảng trống trong văn hóa tiêu dùng.

Đáng chú ý, như phân tích của bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở An toàn thực phẩm TP Hồ Chí Minh: Nguy cơ mất an toàn có thể phát sinh từ bất kỳ mắt xích nào trong chuỗi cung ứng – từ nguyên liệu, chế biến đến bảo quản. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở một cá nhân hay một khâu cụ thể, mà là sự đứt gãy của cả một hệ thống giá trị.

Vì vậy, việc lựa chọn thức ăn đường phố và dịch vụ ăn uống làm trọng tâm của Tháng hành động là hợp lý. Đây không chỉ là khu vực “khó kiểm soát”, mà còn là nơi thể hiện rõ nhất văn hóa ẩm thực Việt Nam. Nếu không xây dựng được chuẩn mực an toàn ở đây, thì khái niệm “ẩm thực Việt” sẽ khó có thể phát triển bền vững trong bối cảnh Hội nhập.

Từ xử lý vi phạm đến kiến tạo văn hóa trách nhiệm

Một trong những điểm nhấn của “Tháng hành động vì an toàn thực phẩm” năm nay là thông điệp “không có vùng cấm” trong xử lý vi phạm. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh vừa xảy ra vụ việc tại Hà Nội liên quan đến việc tiêu thụ hàng trăm tấn thịt lợn bệnh. Vụ án không chỉ gây rúng động bởi quy mô, mà còn bởi sự tiếp tay của một số cán bộ – những người đáng lẽ phải bảo vệ an toàn thực phẩm.

Dưới góc nhìn văn hóa, đây là biểu hiện của sự suy thoái trong cả đạo đức kinh doanh lẫn văn hóa công vụ. Khi “người gác cổng” không còn làm tròn trách nhiệm, thì mọi cơ chế kiểm soát đều có nguy cơ bị vô hiệu hóa. Do đó, việc xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm không chỉ nhằm răn đe, mà còn để tái lập các chuẩn mực xã hội.

Tuy nhiên, như nhiều chuyên gia đã chỉ ra, xử phạt chỉ là giải pháp phần “ngọn”. Để đạt được kết quả bền vững, Tháng hành động cần hướng tới việc kiến tạo một nền văn hóa trách nhiệm trong lĩnh vực thực phẩm. Điều này đòi hỏi sự tham gia của tất cả các chủ thể.

Với doanh nghiệp, an toàn thực phẩm không thể chỉ là nghĩa vụ pháp lý, mà phải trở thành “đạo đức nghề nghiệp”. Một suất ăn không chỉ là hàng hóa, mà là sự gửi gắm niềm tin. Khi doanh nghiệp ý thức được điều đó, họ sẽ tự đặt ra những tiêu chuẩn cao hơn cả quy định.

Với cơ quan quản lý, việc ứng dụng công nghệ, tăng cường hậu kiểm, minh bạch thông tin không chỉ giúp nâng cao hiệu quả quản lý, mà còn góp phần xây dựng niềm tin. Một hệ thống giám sát hiện đại sẽ hạn chế tối đa những “kẽ hở” cho tiêu cực.

Với người tiêu dùng, vai trò không còn là bị động. Việc lựa chọn thực phẩm an toàn, tẩy chay các cơ sở vi phạm, và chủ động tiếp cận thông tin chính là cách mỗi cá nhân góp phần định hình thị trường. Một xã hội có “người tiêu dùng thông thái” sẽ tạo áp lực ngược trở lại đối với nhà sản xuất.

Quan trọng hơn, cần nhìn nhận Tháng hành động không phải là một chiến dịch ngắn hạn, mà là một “điểm nhấn” trong quá trình dài hạn. Như bà Phạm Khánh Phong Lan đã nhấn mạnh, công tác an toàn thực phẩm phải được thực hiện thường xuyên, liên tục. Tháng cao điểm chỉ có ý nghĩa khi nó tạo ra được sự chuyển biến lâu dài trong nhận thức và hành vi.

“Tháng hành động vì an toàn thực phẩm” năm 2026 mang trong mình nhiều kỳ vọng, nhưng để đạt được “kết quả mong muốn”, điều quan trọng không nằm ở số lượng cuộc kiểm tra hay số vụ xử phạt, mà ở mức độ thay đổi của văn hóa ứng xử với thực phẩm.

Khi người kinh doanh coi an toàn là danh dự, khi cơ quan quản lý thực thi trách nhiệm với sự minh bạch, khi người tiêu dùng hành xử có ý thức, thì khi đó, an toàn thực phẩm mới thực sự trở thành một giá trị chung của xã hội.

Và chỉ khi ấy, những bữa ăn – từ quán vỉa hè đến bếp ăn trường học – mới thực sự trở về đúng ý nghĩa vốn có: Nuôi dưỡng con người không chỉ về thể chất, mà còn về niềm tin và đạo lý.

Ngày 25/3/2026, Cơ quan CSĐT Công an TP Hà Nội đã ra quyết định khởi tố vụ án hình sự “Vi phạm quy định về an toàn thực phẩm”; “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản” và “Giả mạo trong công tác xảy ra tại TP Hà Nội và các địa phương liên quan”; khởi tố 8 bị can, trong đó thực hiện lệnh bắt tạm giam 7 bị can về các tội danh trên; cấm đi khỏi nơi cư trú 1 bị can.
Trong đó, có 4 bị can bị khởi tố về tội “Vi phạm quy về an toàn thực phẩm” gồm: Nguyễn Thị Hiền (SN 1995); Đỗ Văn Thanh (SN 1983, cùng trú tại Đại Bình, Phú Thọ); Nguyễn Thị Bình (SN 1973, trú tại xã Hồng Vân) và Nguyễn Văn Thành (SN 1971, trú tại xã Hồng Vân, TP Hà Nội; giám đốc Công ty TNHH Thực phẩm Cường Phát.
3 đối tượng là cán bộ Trung tâm chẩn đoán, xét nghiệm và kiểm soát giết mổ - Chi cục chăn nuôi thủy sản và thú y Hà Nội) bị khởi tố về tội “Lạm dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tài sản” gồm: Lê Ngọc Anh (SN 1974, Trạm trưởng Trung tâm chẩn đoán, xét nghiệm và kiểm soát giết mổ - Chi cục chăn nuôi thủy sản và thú y Hà Nội); Nguyễn Phong Nam (SN 1983) và Nguyễn Thị Phương Lan (SN1984).
Cơ quan CSĐT Công an TP Hà Nội đã khởi tố Vũ Kim Tuấn (SN 1973, cán bộ Trung tâm chẩn đoán, xét nghiệm và kiểm dịch động vật - Chi cục chăn nuôi thủy sản và thú y tỉnh Phú Thọ về tội “Giả mạo trong công tác”.