Góc nhìn văn hoá: “Gắn xây dựng Đảng với quản trị quốc gia và phát triển đất nước”

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu bế mạc Hội nghị Hội nghị lần thứ Tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV- Ảnh: chinhphu.vn

Hội nghị lần thứ Tư Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV diễn ra từ ngày 5 đến 8/10/2026, tập trung vào những vấn đề liên quan trực tiếp đến xây dựng Đảng, hệ thống chính trị, công tác cán bộ và định hướng phát triển đất nước. Ngay từ phiên khai mạc, các trọng tâm được đặt ra đã hướng tới yêu cầu nâng cao năng lực lãnh đạo, tổ chức thực hiện, phát huy nguồn lực và sức sáng tạo của toàn dân.

Trong phát biểu bế mạc, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh “Tiếp nối những quyết sách từ đầu nhiệm kỳ, Hội nghị lần này đã cụ thể hóa một bước quan trọng Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng, gắn xây dựng Đảng với quản trị quốc gia và phát triển đất nước. Các quyết sách nhằm nâng cao năng lực lãnh đạo, thực thi, quy tụ sức mạnh toàn dân tộc. Giá trị của Hội nghị thể hiện qua những vấn đề được giải quyết, chuyển biến trong đời sống Nhân dân”. Đây chính là điểm đáng chú ý nếu nhìn Hội nghị từ góc độ văn hóa.

Bởi văn hóa của một tổ chức chính trị không chỉ nằm trong những giá trị được tuyên xưng, mà còn thể hiện ở phương thức tổ chức quyền lực, cách lựa chọn và sử dụng con người, cách lắng nghe xã hội, cách xử lý sai sót, cách ứng xử với trách nhiệm và cuối cùng là cách biến chủ trương thành kết quả trong đời sống.

Từ văn hóa tự soi, tự sửa đến văn hóa lãnh đạo bằng trách nhiệm

Một trong những nội dung nổi bật của bài phát biểu là yêu cầu tiếp tục nâng cao năng lực “tự đổi mới, tự chỉnh đốn” của Đảng và hệ thống chính trị. Nhưng đáng chú ý hơn cả là cách vấn đề này được đặt trong quan hệ với văn hóa ứng xử và văn hóa trách nhiệm.

Thông điệp “muốn tự sửa chữa, trước hết phải nghe được sự thật” có thể xem là một điểm nhấn giàu ý nghĩa văn hóa. Trong bất kỳ tổ chức nào, đặc biệt là tổ chức thực hiện quyền lực công, khả năng nghe những điều khác với mong muốn của mình là một phẩm chất quan trọng. Một tổ chức chỉ nghe lời thuận tai sẽ khó nhận diện sớm khuyết điểm; một người đứng đầu chỉ nhận những ý kiến đồng thuận cũng khó có được thông tin đầy đủ để quyết định.

Vì thế, yêu cầu phát huy dân chủ, khuyến khích cán bộ, đảng viên nói thẳng, nói có trách nhiệm; người đứng đầu phải cầu thị, biết nghe ý kiến khác với mình, thực chất là yêu cầu xây dựng một văn hóa phản biện có trách nhiệm trong Đảng và hệ thống chính trị.

Ở chiều ngược lại, văn hóa góp ý chỉ có ý nghĩa khi đi cùng văn hóa tiếp nhận. Người góp ý phải được bảo vệ; cấp có thẩm quyền phải trả lời, giải quyết hoặc giải thích rõ những vấn đề chưa thể tiếp thu. Như vậy, “lắng nghe” không dừng ở một thái độ ứng xử mà phải trở thành một quy trình quản trị.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh quản trị hiện đại, khi thông tin từ xã hội ngày càng đa chiều và tốc độ lan truyền rất nhanh. Một phản ánh từ người dân, doanh nghiệp, cán bộ cơ sở hay cộng đồng dân cư có thể là tín hiệu sớm về một bất cập chính sách. Nếu biết tiếp nhận, kiểm chứng và xử lý, phản ánh xã hội trở thành nguồn dữ liệu quý cho quản trị. Nếu bị bỏ qua bởi tâm lý nể nang, né tránh hoặc sợ trách nhiệm, một vấn đề nhỏ có thể tích tụ thành vấn đề lớn.

Từ góc độ văn hóa, đây là sự chuyển dịch từ tư duy “giữ gìn hình ảnh” sang tư duy “giữ gìn chất lượng của tổ chức”.

Bài phát biểu cũng đặt rất rõ yêu cầu không để “trách nhiệm tập thể che lấp trách nhiệm cá nhân”. Đây là một vấn đề không chỉ thuộc về kỹ thuật tổ chức mà còn thuộc về văn hóa công vụ. Một nền hành chính hiện đại cần những con người biết mình được trao quyền gì, phải quyết định điều gì và chịu trách nhiệm đến đâu.

“Đã được giao thẩm quyền thì phải quyết định và chịu trách nhiệm” vì thế có thể được nhìn như một chuẩn mực văn hóa mới: Quyền hạn phải đi cùng trách nhiệm, trách nhiệm phải đi cùng hành động.

Cùng với đó là yêu cầu giảm hội họp, giảm báo cáo trùng lặp, dùng chung thông tin đã kiểm chứng, dành thời gian cho cơ sở và giải quyết công việc. Đây tưởng như là những vấn đề kỹ thuật, nhưng thực chất phản ánh một quan niệm văn hóa rất đáng chú ý: Thời gian của bộ máy cũng là một loại nguồn lực xã hội. Mỗi cuộc họp không cần thiết, mỗi tầng nấc xử lý không cần thiết, mỗi báo cáo trùng lặp đều có thể làm tiêu hao nguồn lực mà lẽ ra phải dành cho công việc thực chất.

Chuyển đổi số, theo tinh thần ấy, không phải để tạo thêm thủ tục điện tử mà để làm cho công việc “thông suốt”. Công nghệ chỉ có ý nghĩa khi làm thay đổi phương thức làm việc, nâng cao chất lượng quyết định và phục vụ con người tốt hơn.

Văn hóa dùng người, trọng dụng nhân tài và biến quyết sách thành kết quả

Nếu phần xây dựng, chỉnh đốn Đảng đặt trọng tâm vào văn hóa trách nhiệm thì nội dung về công tác cán bộ và phát triển nhân tài lại đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Xã hội muốn phát triển nhanh thì cần một nền văn hóa dùng người như thế nào?

Nghị quyết mới về cán bộ và công tác cán bộ được trình bày trong phát biểu bế mạc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với ba đột phá: Đánh giá, lựa chọn, sử dụng và sàng lọc cán bộ; tạo nguồn, phát triển đội ngũ và trọng dụng nhân tài; hoàn thiện thể chế và phương thức quản trị cán bộ.

Điểm đáng chú ý là tiêu chí cán bộ được nhấn mạnh không chỉ nằm ở bằng cấp hay quá trình công tác, mà phải được kiểm chứng qua kết quả công việc. Nhưng kết quả cũng không thể nhìn một cách máy móc. Việc đánh giá phải xét đến độ khó của nhiệm vụ, điều kiện thực hiện và giá trị lâu dài.

Đây là một cách tiếp cận có ý nghĩa văn hóa: Tôn trọng thực chất hơn hình thức.

Trong đời sống xã hội, một nền văn hóa trọng thành tích hình thức dễ dẫn đến tâm lý chọn việc dễ làm, thích kết quả nhanh, ngại việc khó và ngại thử nghiệm. Ngược lại, nếu đánh giá con người qua những nhiệm vụ khó, qua khả năng giải quyết vấn đề và giá trị tạo ra cho cộng đồng, bộ máy sẽ có động lực hướng tới hiệu quả thực chất.

Đặc biệt, phát biểu yêu cầu phân biệt hành vi cố ý làm trái, vụ lợi, thiếu trách nhiệm với hạn chế năng lực và rủi ro khách quan khi đổi mới vì lợi ích chung. Đây là một điểm quan trọng đối với việc hình thành văn hóa dám nghĩ, dám làm nhưng không tùy tiện.

Một nền quản trị phát triển không thể chỉ có văn hóa “không sai”. Nếu nỗi sợ trách nhiệm khiến cán bộ luôn chọn phương án an toàn nhất, trì hoãn quyết định hoặc đẩy việc lên cấp trên, thì bộ máy có thể đúng về thủ tục nhưng chậm về phát triển.

Do đó, bảo vệ cán bộ đổi mới phải đi cùng giải trình, kiểm soát rủi ro và khắc phục hậu quả nếu có. Nói cách khác, cần hình thành một văn hóa đổi mới có trách nhiệm.

Đối với nhân tài, tư duy được đặt ra cũng rộng hơn quan niệm truyền thống về bổ nhiệm chức vụ. Trọng dụng nhân tài không nhất thiết đồng nghĩa với đưa họ vào vị trí lãnh đạo, quản lý; cũng không nhất thiết tất cả phải vào biên chế hoặc làm việc toàn thời gian tại một cơ quan. Điều đó mở ra cách nhìn linh hoạt hơn về nguồn lực con người: Chuyên gia, nhà khoa học, kỹ sư, doanh nhân, người Việt Nam ở nước ngoài hay chuyên gia quốc tế đều có thể đóng góp theo những phương thức khác nhau.

Về mặt văn hóa, đó là sự chuyển từ tư duy “dùng người theo vị trí” sang “dùng người theo năng lực và giá trị đóng góp”.

Nhưng để làm được điều ấy, không chỉ cần chính sách thu hút mà cần một môi trường biết tôn trọng chuyên môn, chấp nhận rủi ro nghiên cứu có kiểm soát, ghi nhận công bằng và tạo điều kiện để người có năng lực được làm việc xứng tầm.

Đáng chú ý, toàn bộ nội dung về cán bộ cuối cùng vẫn quay trở lại một nguyên tắc: Người đứng đầu phải chịu trách nhiệm về công việc, đội ngũ kế cận và năng lực tổ chức. Như vậy, văn hóa lãnh đạo không chỉ là khả năng điều hành hiện tại mà còn là khả năng chuẩn bị con người cho tương lai.

Ở bình diện phát triển đất nước, Trung ương đặt mục tiêu năm 2027 tăng trưởng GDP từ 10% trở lên, đồng thời nhấn mạnh tăng trưởng phải dựa trên năng suất, sức cạnh tranh, năng lực tự chủ và nền tảng ổn định lâu dài; gắn với tiến bộ, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường và nâng cao đời sống Nhân dân.

Từ góc nhìn văn hóa, đây là sự nhấn mạnh rằng phát triển không chỉ được đo bằng những con số kinh tế. Một dự án được giải ngân nhanh nhưng hiệu quả thấp không thể được xem là thành công; một nguồn vốn được huy động nhưng không đi vào sản xuất cũng là một dạng lãng phí; một chính sách đúng trên giấy nhưng không đến được với người dân thì chưa hoàn thành mục tiêu văn hóa của quản trị.

Bởi vậy, câu hỏi cuối cùng của các quyết sách không chỉ là “đã ban hành chưa?”, mà phải là đã tạo ra thay đổi gì trong thực tế?

Đây cũng là tinh thần xuyên suốt phần cuối bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Các quyết sách phải được cụ thể hóa, thể chế hóa kịp thời; việc đã rõ phải làm ngay; thí điểm phải có phạm vi, thời hạn, tiêu chí đánh giá và kiểm soát rủi ro; đồng thời phải tăng cường kiểm tra, giám sát và phát huy vai trò của Nhân dân.

Nếu nhìn toàn bộ bài phát biểu từ lăng kính văn hóa, có thể thấy một sợi dây xuyên suốt: Từ văn hóa tự soi, tự sửa đến văn hóa lắng nghe; từ văn hóa chịu trách nhiệm đến văn hóa dùng người theo thực tài; từ văn hóa đổi mới có kiểm soát đến văn hóa phục vụ Nhân dân bằng kết quả cụ thể.

Đó cũng là nơi xây dựng Đảng gặp quản trị quốc gia.

Một tổ chức chính trị muốn lãnh đạo hiệu quả không chỉ cần đường lối đúng, mà còn cần một nền văn hóa tổ chức phù hợp với yêu cầu phát triển mới: Dám nhìn thẳng vào sự thật, biết lắng nghe, biết giao quyền, biết chịu trách nhiệm, biết trọng dụng người tài và biết đo lường chính mình bằng kết quả.

Vì thế, giá trị của Hội nghị Trung ương 4 không chỉ nằm ở số lượng nghị quyết, quy định hay đề án được thông qua. Giá trị sâu xa hơn nằm ở khả năng biến những quyết sách ấy thành thay đổi trong phương thức lãnh đạo, trong hành vi công vụ và trong quan hệ giữa bộ máy với người dân.

Thông điệp “đã nhận việc phải làm, đã cam kết phải thực hiện, có tồn tại, khuyết điểm phải khắc phục, sửa chữa” trong lời kết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì thế mang dáng dấp của một chuẩn mực văn hóa công vụ giản dị nhưng có sức khái quát lớn.

Sau mỗi hội nghị, điều xã hội chờ đợi không chỉ là những văn bản mới, mà là những việc được làm khác đi.

Và ở tầng sâu nhất, đó chính là phép thử của quản trị: Quyết sách có trở thành hành động, hành động có tạo thành kết quả, và kết quả có thực sự đến với Nhân dân hay không !

V.X.B