Góc nhìn văn hóa: Phụ nữ Việt Nam - Từ truyền thống anh hùng đến khát vọng thời đại (Nhân kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế phụ nữ)

Với Việt Nam, ngày 8/3 còn mang ý nghĩa đặc biệt hơn khi gắn với truyền thống tôn vinh người phụ nữ – những con người đã và đang góp phần tạo nên những giá trị tốt đẹp, bền vững của dân tộc.

Từ phong trào đấu tranh của nữ công nhân ngành dệt may tại New York (Mỹ) năm 1908 đòi quyền lợi lao động cho đến đề xuất của nhà hoạt động xã hội Clara Zetkin tại Hội nghị Phụ nữ Quốc tế năm 1910, Ngày Quốc tế Phụ nữ (8/3) ra đời như một biểu tượng của khát vọng công bằng và tiến bộ. Trải qua hơn một thế kỷ, ý nghĩa ấy vẫn còn nguyên giá trị: Xã hội chỉ có thể phát triển bền vững khi phụ nữ được tôn trọng, trao cơ hội và khẳng định năng lực của mình.

Ngày 6/3/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính trao Giải thưởng Kovalevskaia năm 2025 cho cá nhân GS.TS. Trần Thị Việt Nga, Viện trưởng Viện Công nghệ cao Việt Nhật, Giảng viên cao cấp Khoa Kỹ thuật môi trường, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội - Ảnh: VGP.

Từ biểu tượng lịch sử đến sức mạnh văn hóa

Ở Việt Nam, truyền thống tôn vinh phụ nữ đã được hình thành từ rất sớm trong lịch sử và văn hóa dân tộc. Không phải ngẫu nhiên mà trong những trang đầu của lịch sử chống ngoại xâm đã xuất hiện hình tượng hai nữ anh hùng dân tộc – Trưng Trắc và Trưng Nhị. Cuộc khởi nghĩa của hai Bà Trưng cách nay 1986 năm không chỉ là dấu mốc oanh liệt trong lịch sử đấu tranh giành độc lập, mà còn khẳng định vị thế đặc biệt của người phụ nữ Việt Nam: kiên cường, dũng cảm và sẵn sàng gánh vác trách nhiệm lớn lao trước vận mệnh dân tộc. Tiếp nối truyền thống ấy là hình tượng Bà Triệu, người từng khẳng định khát vọng tự do với câu nói nổi tiếng: “Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ...”.

Nhìn lại chiều dài lịch sử dân tộc, có thể thấy hình ảnh người phụ nữ Việt Nam luôn gắn liền với những giá trị văn hóa cốt lõi như lòng yêu nước, đức hy sinh và tinh thần bền bỉ. Trong thời kỳ cách mạng và kháng chiến, nhiều tấm gương phụ nữ đã trở thành biểu tượng của ý chí quật cường, tiêu biểu như Nguyễn Thị Minh Khai hay Võ Thị Sáu. Họ không chỉ là những chiến sĩ cách mạng mà còn là biểu tượng của lòng dũng cảm và niềm tin vào độc lập, tự do.

Ngày 6/3/2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính trao Giải thưởng Kovalevskaia năm 2025 cho Tập thể các nhà khoa học nữ với cụm công trình "Ứng dụng xúc tác sinh học nâng cao giá trị nông sản Việt" thuộc Khoa kỹ thuật Thực phẩm, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội - Ảnh: VGP.

Trong ký ức lịch sử, hình ảnh “đội quân tóc dài” ở miền Nam hay những người mẹ Việt Nam anh hùng nơi hậu phương đã tạo nên một huyền thoại về sức mạnh mềm của phụ nữ Việt Nam. Đó không phải là sức mạnh của vũ khí, mà là sức mạnh của lòng kiên định, của tình yêu đất nước và của sự hy sinh thầm lặng.

Chính trong bối cảnh ấy, những phẩm chất cao đẹp của phụ nữ Việt Nam đã được kết tinh thành tám chữ vàng: “Anh hùng – Bất khuất – Trung hậu – Đảm đang.” Đây không chỉ là sự ghi nhận của lịch sử mà còn là một chuẩn mực văn hóa, phản ánh hình ảnh người phụ nữ vừa mạnh mẽ trong đấu tranh, vừa dịu dàng, nhân hậu trong đời sống thường nhật.

Ở góc độ văn hóa, người phụ nữ Việt Nam từ lâu đã được xem như “người giữ lửa” của gia đình. Họ là người truyền lại các giá trị đạo đức, nuôi dưỡng tâm hồn và hình thành nhân cách cho các thế hệ. Từ những câu ca dao, tục ngữ đến hình ảnh người mẹ tảo tần trong đời sống thường ngày, phụ nữ luôn hiện diện như một biểu tượng của sự hy sinh và tình yêu thương.

Có thể nói, nếu văn hóa là “linh hồn” của một dân tộc thì người phụ nữ chính là những người gìn giữ và lan tỏa linh hồn ấy qua từng thế hệ.

Khẳng định trí tuệ và bản lĩnh

Bước vào thời kỳ hội nhập và phát triển, vai trò của phụ nữ Việt Nam ngày càng được mở rộng. Họ không chỉ hiện diện trong gia đình mà còn giữ vị trí quan trọng trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế, khoa học, giáo dục, quản lý và chính trị.

Một minh chứng tiêu biểu là các hoạt động tôn vinh nữ trí thức và nhà khoa học nhân dịp kỷ niệm Ngày Quốc tế Phụ nữ, trong đó có Giải thưởng Kovalevskaia – giải thưởng mang tên nhà toán học Nga Sophia Kovalevskaya, nhằm tôn vinh những nhà khoa học nữ xuất sắc. Sau hơn bốn thập niên, giải thưởng này đã ghi nhận hàng chục tập thể và cá nhân nữ khoa học Việt Nam có đóng góp nổi bật cho sự phát triển đất nước.

Năm 2026, giải thưởng tiếp tục được trao cho những gương mặt tiêu biểu như Trần Thị Việt Nga với các nghiên cứu trong lĩnh vực xử lý nước thải và bảo vệ môi trường, cùng các nhà khoa học nữ của Đại học Bách khoa Hà Nội với các công trình ứng dụng xúc tác sinh học nâng cao giá trị nông sản. Những thành tựu ấy cho thấy phụ nữ Việt Nam không chỉ tham gia mà còn đóng vai trò tiên phong trong các lĩnh vực khoa học – công nghệ và phát triển bền vững.

Sự quan tâm của Nhà nước đối với phụ nữ cũng được thể hiện qua nhiều chính sách thúc đẩy bình đẳng giới và phát triển nguồn nhân lực nữ. Những cuộc gặp mặt giữa lãnh đạo Chính phủ với các nữ lãnh đạo, nhà khoa học và doanh nhân tiêu biểu cho thấy sự ghi nhận ngày càng rõ nét đối với những đóng góp của phụ nữ trong tiến trình phát triển đất nước.

Tuy vậy, bên cạnh những thành tựu đáng ghi nhận, hành trình hướng tới bình đẳng giới vẫn còn không ít thách thức. Ở một số nơi, cơ hội tiếp cận giáo dục, đào tạo nghề hay nguồn lực kinh tế của phụ nữ vẫn còn hạn chế; vấn đề bạo lực giới, bạo lực mạng và xâm hại phụ nữ, trẻ em gái vẫn là những vấn đề xã hội cần được quan tâm giải quyết. Điều đó cho thấy, thúc đẩy bình đẳng giới không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà còn là trách nhiệm chung của toàn xã hội.

Trong bối cảnh ấy, việc tôn vinh phụ nữ không chỉ dừng lại ở những lời chúc hay bó hoa trong ngày 8/3, mà quan trọng hơn là sự tôn trọng, chia sẻ và tạo điều kiện để họ phát huy hết tiềm năng của mình. Khi phụ nữ được trao cơ hội và quyền năng, xã hội sẽ có thêm một nguồn lực to lớn cho sự phát triển.

Nhìn lại hành trình hơn một thế kỷ của Ngày Quốc tế Phụ nữ, có thể khẳng định rằng vai trò của phụ nữ trong xã hội ngày càng được khẳng định mạnh mẽ. Với Việt Nam, từ những nữ anh hùng trong lịch sử đến những nhà khoa học, doanh nhân, nhà quản lý trong thời đại mới, tất cả đều góp phần tạo nên một bức tranh sinh động về người phụ nữ Việt Nam: giàu trí tuệ, giàu bản lĩnh và giàu lòng nhân ái.

Bởi vậy, có thể nói rằng trong bất kỳ hoàn cảnh nào, người phụ nữ Việt Nam vẫn luôn là hiện thân của những giá trị tốt đẹp nhất. Họ vừa là người gìn giữ truyền thống, vừa là lực lượng sáng tạo tương lai; vừa là điểm tựa của gia đình, vừa là động lực quan trọng cho sự phát triển của xã hội.

Kỷ niệm 116 năm Ngày Quốc tế Phụ nữ trong không khí vui tươi, phấn khởi của những ngày đầu xuân, năm mới Bính Ngọ, trong khí thế toàn dân tộc đang tích cực thi đua triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng nhằm phát triển đất nước nhanh, bền vững dựa trên nền tảng của khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế sáng tạo, là dịp chúng ta tri ân những đóng góp to lớn của phụ nữ Việt Nam. Đây cũng là dịp nhắc nhở về trách nhiệm của cả hệ thống chính trị tiếp tục xây dựng một xã hội công bằng, nơi mọi phụ nữ đều được tôn trọng, được trao cơ hội và được phát huy trọn vẹn khả năng của mình. Khi phụ nữ tỏa sáng, xã hội cũng sẽ tiến bước mạnh mẽ hơn trên con đường phát triển bền vững và nhân văn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.
V.X.B

Vũ Xuân Bân