Góc nhìn văn hoá: Quốc Tử Giám - 950 năm mạch nguồn đạo học Việt Nam

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và các đại biểu dự Lễ kỷ niệm “950 năm Quốc Tử Giám - Quốc học Việt Nam” (1076 – 2026) tối 13/11/2026 tham quan Vườn bia Tiến sĩ. Ảnh: TTXVN

Biểu tượng trọng dụng hiền tài

Năm 1076, dưới triều vua Lý Nhân Tông, Quốc Tử Giám được thành lập phía sau Văn Miếu tại kinh thành Thăng Long. Sự kiện ấy đánh dấu bước phát triển quan trọng của nền giáo dục Đại Việt, khi việc học và đào tạo nhân tài không còn chỉ dựa vào các trường tư, nhà chùa hay hoạt động giáo dục trong dân gian, mà được tổ chức thành một thiết chế giáo dục của triều đình.

Trước đó, năm 1070, Văn Miếu được xây dựng; năm 1075, triều đình mở khoa thi Nho học đầu tiên. Sự ra đời của Quốc Tử Giám một năm sau đó cho thấy tầm nhìn của các triều đại đầu thời Lý: Muốn xây dựng quốc gia độc lập, ổn định và phát triển thì phải chăm lo giáo dục, đào tạo đội ngũ trí thức có năng lực, phẩm hạnh để tham gia quản lý đất nước.

Từ một trường học ban đầu dành cho con em hoàng tộc, quý tộc và quan lại, Quốc Tử Giám từng bước mở rộng đối tượng đào tạo. Năm 1253, vua Trần Thái Tông đổi tên Quốc Tử Giám thành Quốc học viện, cho phép con em thường dân có học lực xuất sắc được theo học. Đây là bước chuyển có ý nghĩa, thể hiện quan niệm ngày càng tiến bộ về việc tuyển chọn và sử dụng nhân tài: người có tài năng, phẩm chất có thể được tạo điều kiện tiến thân bằng con đường học vấn, không hoàn toàn phụ thuộc vào xuất thân.

Nhắc đến Quốc Tử Giám thời Trần, người đời sau không thể không nhớ tới Chu Văn An – người thầy từng giữ chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám. Ông không chỉ nổi tiếng bởi học vấn uyên thâm mà còn bởi nhân cách thanh cao, lòng tận tụy với sự nghiệp giáo dục và tinh thần chính trực. Hình ảnh người thầy Chu Văn An trở thành biểu tượng đẹp của đạo học Việt Nam, nơi tri thức luôn phải song hành với đạo đức, tài năng phải gắn với trách nhiệm.

Đến thời Lê sơ, dưới triều vua Lê Thánh Tông, Quốc Tử Giám được gọi là Thái học viện, được mở rộng và tổ chức quy củ hơn. Năm 1483, nhà vua cho mở rộng trường, xây dựng thêm các công trình phục vụ giảng dạy, học tập và sinh hoạt của giám sinh. Năm 1484, triều đình cho dựng bia Tiến sĩ tại Văn Miếu, ghi danh những người đỗ đại khoa. Đó không đơn thuần là sự tôn vinh người thành đạt trên con đường khoa cử, mà còn là cách khẳng định vị trí của tri thức và hiền tài trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước.

Đến nay, 82 bia Tiến sĩ vẫn là những chứng tích đặc biệt về truyền thống giáo dục, khoa cử và chính sách trọng dụng nhân tài của các triều đại Việt Nam. Trong đó, tư tưởng “Hiền tài là nguyên khí quốc gia” của Thân Nhân Trung đã trở thành một thông điệp vượt thời gian. Một quốc gia muốn hưng thịnh không thể thiếu những con người có tri thức, đạo đức và khát vọng cống hiến.

Nhìn lại chặng đường lịch sử, Quốc Tử Giám không chỉ là một ngôi trường cổ, mà còn là biểu tượng của quan niệm giáo dục tiến bộ trong lịch sử dân tộc: Học để làm người, học để phụng sự xã hội, học để góp sức xây dựng đất nước. Những giá trị ấy đã vượt khỏi khuôn khổ của một thiết chế giáo dục Nho học, trở thành một phần quan trọng trong bản sắc văn hóa Việt Nam.

Khơi dậy khát vọng hiền tài hôm nay

Lịch sử Quốc Tử Giám cũng trải qua những biến động cùng vận mệnh đất nước. Năm 1802, triều Nguyễn chọn Phú Xuân làm kinh đô, trung tâm giáo dục cấp quốc gia dần chuyển vào Huế. Năm 1805, Quốc Tử Giám tại Thăng Long được chuyển thành Học đường phủ Hoài Đức. Qua những biến đổi lịch sử, các công trình trường học xưa dần không còn nguyên vẹn. Trong thời kỳ chiến tranh, công trình cũ bị phá hủy năm 1946.

Năm 1999, Nhà Thái Học được khởi công xây dựng trên nền đất cũ của Quốc Tử Giám. Đây là công trình xây mới theo kiến trúc truyền thống, gợi nhắc dấu ấn của trường Quốc học xưa, chứ không phải phục dựng nguyên trạng những kiến trúc lịch sử đã mất. Ngày nay, Nhà Thái Học trở thành không gian quan trọng trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám, phục vụ các hoạt động văn hóa, giáo dục, nghiên cứu và giới thiệu di sản.

Giá trị của di sản không chỉ nằm ở những công trình kiến trúc, bia đá hay hiện vật được lưu giữ, mà quan trọng hơn là những thông điệp văn hóa được truyền lại qua nhiều thế hệ. Đó là tinh thần hiếu học, lòng kính trọng người thầy, sự đề cao tri thức và ý thức trách nhiệm của người có học đối với cộng đồng.

Bởi vậy, kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám không nên chỉ dừng lại ở một sự kiện tôn vinh quá khứ, mà cần trở thành dịp để xã hội nhìn nhận sâu sắc hơn về giá trị của đạo học trong đời sống hiện đại. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển khoa học và công nghệ, yêu cầu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao càng trở nên cấp thiết. Tinh thần trọng dụng hiền tài từ lịch sử cần được chuyển hóa thành những chính sách thiết thực, tạo môi trường để người tài được phát hiện, đào tạo, trọng dụng và cống hiến.

Với thông điệp “950 năm Quốc học - Khơi dậy khát vọng hiền tài cho kỷ nguyên phát triển mới”, Hà Nội tổ chức nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục, khoa học và hợp tác quốc tế trong năm 2026. Gần 1.000 tin, bài truyền thông đã được thực hiện; các triển lãm như “Hiền tài là nguyên khí quốc gia”, “Quốc Tử Giám trong nghệ thuật”, “Ngàn năm di sản”, “Sắc Tâm” cùng nhiều hoạt động dành cho học sinh, sinh viên đã góp phần đưa di sản đến gần hơn với công chúng.

Đáng chú ý, công tác số hóa các công trình kiến trúc, hiện vật và phát triển hệ thống thuyết minh đa phương tiện bằng 14 ngôn ngữ mở ra hướng tiếp cận mới. Di sản nhờ đó không chỉ được bảo tồn bằng những phương thức truyền thống, mà còn có thể lan tỏa thông qua công nghệ, kết nối với công chúng trẻ và bạn bè quốc tế.

Các hoạt động hợp tác quốc tế tại Pháp, Nga, Đức cũng góp phần giới thiệu Quốc Tử Giám và truyền thống Quốc học Việt Nam ra thế giới. Đặc biệt, triển lãm về những nhà khoa bảng có công truyền dạy nghề cho cộng đồng còn mở rộng cách nhìn về người trí thức: không chỉ học rộng, đỗ đạt cao, mà còn phải biết đem tri thức phục vụ đời sống, phát triển nghề nghiệp và tạo sinh kế cho nhân dân.

Hội thảo khoa học cấp quốc gia “950 năm Quốc Tử Giám: Di sản đạo học, hiền tài và khát vọng phát triển đất nước”, cùng lễ kỷ niệm chính thức dự kiến diễn ra tối 14/11/2026 tại sân Thái Học, là những điểm nhấn quan trọng trong chuỗi hoạt động kỷ niệm.

950 năm là một hành trình dài, đủ để một thiết chế giáo dục trở thành di sản văn hóa và biểu tượng tinh thần của dân tộc. Nhưng giá trị lớn nhất của Quốc Tử Giám không chỉ nằm ở con số gần một thiên niên kỷ, mà ở khả năng đánh thức những khát vọng tốt đẹp trong hiện tại.

Một tấm bia Tiến sĩ có thể lưu danh người đỗ đạt, một ngôi trường có thể ghi dấu lịch sử giáo dục, nhưng để truyền thống hiền tài thực sự sống trong đời sống hôm nay, điều quan trọng là phải tạo dựng một nền giáo dục thực chất, đề cao năng lực, đạo đức, sáng tạo và tinh thần phụng sự. Người tài không chỉ được đánh giá bằng bằng cấp hay danh vị, mà còn bằng những giá trị họ tạo ra cho xã hội và đất nước.

Từ mái trường Quốc Tử Giám năm xưa đến những giảng đường hiện đại hôm nay là một dòng chảy liên tục của khát vọng học tập và phát triển. Kỷ niệm 950 năm Quốc Tử Giám vì thế không chỉ là dịp tri ân tiền nhân, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm của các thế hệ hôm nay: biết trân trọng di sản, giữ gìn đạo học và biến truyền thống trọng dụng hiền tài thành động lực đưa đất nước vươn lên trong kỷ nguyên mới.

V.X.B