Góc nhìn văn hoá: Tái định vị ngành xuất bản - Một ngành kinh tế - công nghệ quan trọng

Ý kiến thảo luận của các đại biểu Quốc hội đã chỉ rõ: Dù chỉ đóng góp khoảng 0,04% GDP, ngành xuất bản không thể được nhìn nhận đơn thuần bằng những con số doanh thu hay tỷ trọng kinh tế. Đằng sau mỗi cuốn sách là một quá trình sản xuất, chọn lọc, lưu giữ và truyền dẫn tri thức; đằng sau mỗi nhà xuất bản là một thiết chế văn hóa tham gia định hình đời sống tinh thần, tư tưởng và năng lực sáng tạo của xã hội. Vì vậy, yêu cầu sửa đổi Luật Xuất bản lần này đặt ra một câu hỏi rộng hơn chuyện tháo gỡ những điểm nghẽn pháp lý: Làm thế nào để tái định vị xuất bản như một bộ phận quan trọng của hạ tầng tri thức, công nghiệp văn hóa và nền kinh tế - công nghệ trong thời đại số?

Từ “quản lý sách” sang kiến tạo hệ sinh thái xuất bản và văn hóa đọc

Nhìn từ các chủ trương mới về phát triển văn hóa và hoạt động xuất bản, sự chuyển đổi tư duy này là cần thiết. Xuất bản vừa thực hiện chức năng văn hóa - tư tưởng, vừa tham gia trực tiếp vào chuỗi giá trị của nền kinh tế sáng tạo. Sách là sản phẩm văn hóa, nhưng quá trình làm ra, phân phối, tiếp thị, chuyển đổi số, khai thác bản quyền và đưa sách đến người đọc ngày càng mang đậm tính công nghệ. Bởi vậy, nếu tiếp tục quản lý xuất bản chủ yếu bằng tư duy quản lý sản phẩm in ấn truyền thống, pháp luật sẽ khó theo kịp sự biến đổi của thị trường và công nghệ.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn ĐBQH TP Huế) phát biểu sáng 9/8/2026. Ảnh: Internet.

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo Luật Xuất bản (sửa đổi) là sự chuyển dịch từ quản lý xuất bản phẩm đơn thuần sang quản lý hệ sinh thái xuất bản trong môi trường số, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền và áp dụng hậu kiểm phù hợp. Đây không chỉ là sự thay đổi kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh một cách nhìn mới: xuất bản phải được đặt trong tổng thể của đời sống văn hóa, thị trường và công nghệ.

Thực tế cho thấy thị trường sách Việt Nam vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng của một quốc gia gần 100 triệu dân. Nguyên nhân không chỉ nằm ở năng lực sản xuất hay hệ thống phát hành, mà còn ở phía “cầu”. Như đại biểu Vũ Văn Tiến phân tích, đóng góp kinh tế của ngành còn khiêm tốn nhưng giá trị tư tưởng, văn hóa lại rất lớn. Nếu không kiến tạo được nguồn cầu, xuất bản khó tạo bước phát triển đột phá.

Đây là một nhận định có ý nghĩa đặc biệt nếu nhìn xuất bản từ góc độ văn hóa. Một ngành công nghiệp văn hóa không thể phát triển chỉ bằng việc tăng số lượng sản phẩm; quan trọng hơn là phải hình thành một cộng đồng công chúng có nhu cầu tiếp nhận, sử dụng và sáng tạo từ các sản phẩm văn hóa. Với xuất bản, công chúng ấy chính là người đọc.

Nói cách khác, phát triển ngành xuất bản trước hết phải bắt đầu từ phát triển văn hóa đọc. Không thể kỳ vọng thị trường sách lớn mạnh nếu trẻ em ít có thời gian đọc, học sinh chủ yếu tiếp cận tri thức qua các thiết bị số, thư viện trường học nghèo nàn và sách có giá trị chưa được đưa đến những nhóm công chúng cần nhất.

Đề xuất tăng ngân sách để Nhà nước đặt hàng, mua sách bổ sung cho thư viện công cộng và thư viện trường học vì thế cần được nhìn nhận như một chính sách kích cầu có chiều sâu văn hóa. Nhà nước không chỉ “mua sách”, mà đang đầu tư để mở rộng công chúng đọc và tạo thị trường cho những sản phẩm tri thức có giá trị.

Đặc biệt, việc hình thành tiết đọc sách thường xuyên trong trường học có thể tạo ra tác động lâu dài. Thói quen đọc không thể hình thành bằng những khẩu hiệu vận động ngắn hạn; nó cần được nuôi dưỡng từ gia đình, nhà trường, thư viện và môi trường xã hội. Khi đọc sách trở thành một phần tự nhiên của đời sống học đường, thị trường xuất bản sẽ có thêm một nền tảng phát triển bền vững.

Trong môi trường số, hệ sinh thái ấy cũng cần được mở rộng sang thư viện số dùng chung, cơ sở dữ liệu học thuật và các nền tảng đọc đa ngôn ngữ. Công nghệ vì thế không phải đối thủ của sách, mà có thể trở thành công cụ mở rộng vòng đời của sách, mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và đưa xuất bản Việt Nam tham gia sâu hơn vào không gian tri thức toàn cầu.

Đầu tư có mục tiêu để xuất bản trở thành ngành kinh tế - công nghệ giàu sức cạnh tranh

Nếu chỉ trông chờ vào sức mua của thị trường, nhiều giá trị văn hóa và tri thức quan trọng sẽ có nguy cơ bị bỏ lại phía sau. Những công trình khoa học chuyên sâu, sách về lịch sử, văn hóa dân tộc, sách dành cho người khiếm thị, trẻ em ở vùng khó khăn hay các tác phẩm có giá trị nhưng lượng độc giả hạn chế thường không phải là những sản phẩm đem lại lợi nhuận cao ngay lập tức.

Đây chính là nơi cần sự tham gia có mục tiêu của Nhà nước.

Đề xuất thành lập Quỹ xuất bản quốc gia và Quỹ dịch thuật quốc gia vì vậy đáng được xem xét trong một chiến lược dài hạn. Quỹ xuất bản có thể tập trung hỗ trợ những tác phẩm có giá trị về khoa học, công nghệ, văn hóa, lịch sử; trong khi Quỹ dịch thuật vừa giúp đưa tinh hoa tri thức thế giới đến Việt Nam, vừa tạo điều kiện để tác phẩm Việt Nam bước ra thị trường quốc tế.

Quan điểm của đại biểu Nguyễn Thị Sửu (Đoàn đại biểu Quốc hội TP Huế) về việc Nhà nước đầu tư vào những giá trị mà thị trường khó tự bảo đảm gợi mở một nguyên tắc quan trọng: Hỗ trợ xuất bản không đồng nghĩa với bao cấp xuất bản. Nguồn lực công phải được sử dụng có trọng tâm, có tiêu chí, có đánh giá hiệu quả và hướng tới những tài sản tri thức có giá trị lâu dài đối với quốc gia.

Từ góc độ kinh tế, đó cũng là cách tạo lập một thị trường lành mạnh. Khi Nhà nước đặt hàng đúng đối tượng, hỗ trợ đúng lĩnh vực và tạo cơ chế cạnh tranh minh bạch, doanh nghiệp xuất bản có thêm động lực đầu tư vào những sản phẩm mà thị trường thương mại thuần túy chưa đủ sức bảo đảm.

Một vấn đề khác có tính quyết định là con người. Không thể xây dựng ngành xuất bản hiện đại nếu đội ngũ biên tập viên, lãnh đạo nhà xuất bản và nhân lực công nghệ không được đào tạo, đãi ngộ tương xứng. Trong môi trường số, biên tập viên không chỉ cần năng lực ngôn ngữ và nghiệp vụ truyền thống mà còn phải hiểu bản quyền số, dữ liệu, công nghệ xuất bản, trí tuệ nhân tạo, phương thức phân phối nội dung và những biến đổi trong hành vi đọc.

Cùng với đó, phải giữ vững “hàng rào” chất lượng và trách nhiệm nội dung. Sự phát triển của liên kết xuất bản và áp lực doanh thu không được làm suy giảm vai trò của nhà xuất bản. Nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm cuối cùng về nội dung; đối tác liên kết cũng phải chịu trách nhiệm rõ ràng khi có sai phạm. Trong kỷ nguyên số, yêu cầu này càng quan trọng bởi tốc độ lan truyền của một xuất bản phẩm có thể nhanh hơn rất nhiều so với khả năng xử lý hậu quả.

Tái định vị ngành xuất bản, do đó, không phải là biến sách thành một loại hàng hóa thuần túy để chạy theo doanh thu. Ngược lại, cần đưa giá trị văn hóa và tri thức vào trong chính logic phát triển của một ngành kinh tế hiện đại. Xuất bản phải vừa có thị trường, vừa có sứ mệnh; vừa vận hành bằng công nghệ, vừa giữ được chiều sâu văn hóa; vừa tạo ra giá trị kinh tế, vừa tích lũy tài sản tri thức cho quốc gia.

Với cách tiếp cận ấy, con số 0,04% GDP không còn là thước đo duy nhất để đánh giá vị thế của ngành xuất bản. Giá trị thực của xuất bản còn nằm ở những gì khó lượng hóa: một thế hệ có năng lực đọc và tư duy tốt hơn, một xã hội có nền tảng tri thức vững hơn, những giá trị lịch sử và văn hóa được lưu giữ, ngôn ngữ các dân tộc được bảo tồn, và những tri thức Việt Nam có cơ hội bước ra thế giới.

Đó cũng chính là ý nghĩa sâu xa của việc sửa đổi Luật Xuất bản: Không chỉ tháo gỡ những “điểm nghẽn” để ngành vận hành thuận lợi hơn, mà phải tạo dựng một hệ sinh thái xuất bản hiện đại, có công chúng, có thị trường, có công nghệ và có trách nhiệm văn hóa. Khi ấy, xuất bản mới thực sự được đặt đúng vị trí: không phải một ngành kinh tế nhỏ đứng bên lề đời sống văn hóa, mà là một bộ phận của hạ tầng tri thức và một cấu phần quan trọng của nền kinh tế sáng tạo Việt Nam.

V.X.B