Góc nhìn văn hoá: Thị trường carbon Việt Nam – “Từ chính sách đến hành động”

Nếu những năm qua chủ yếu là giai đoạn xây dựng chính sách, hoàn thiện khung pháp lý và tìm kiếm tiếng nói chung giữa các bên, thì việc sàn giao dịch carbon trong nước chính thức vận hành thí điểm từ ngày 29/6/2026 đang mở ra một chặng đường mới: Biến những cam kết về giảm phát thải thành hành động cụ thể.

Nhìn từ góc độ văn hóa, đây không đơn thuần là sự xuất hiện của một cơ chế giao dịch mới. Đằng sau thị trường carbon là một sự thay đổi sâu hơn về nhận thức và cách ứng xử với môi trường, tài nguyên, sản xuất và trách nhiệm xã hội. Đó là quá trình chuyển từ tư duy “giảm phát thải vì phải thực hiện” sang tư duy “giảm phát thải để tạo ra giá trị”, từ nhận thức mang tính nghĩa vụ sang một văn hóa chủ động tham gia vào quá trình chuyển đổi xanh.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhìn nhận, thị trường carbon vẫn là lĩnh vực mới đối với Việt Nam. Ảnh: nongnghiepmoitruong.vn

Khi giảm phát thải trở thành một giá trị mới trong đời sống kinh tế

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, khung pháp lý về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và phát triển thị trường carbon cơ bản đã được hình thành và tiếp tục hoàn thiện. Việc sàn giao dịch carbon trong nước đi vào vận hành thí điểm là một dấu mốc đáng chú ý, tạo nền tảng cho việc trao đổi hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.

Nhưng một thị trường muốn vận hành hiệu quả không thể chỉ dựa vào quy định, công nghệ hay các công cụ tài chính. Nó cần một nền văn hóa thị trường tương ứng, trong đó các chủ thể hiểu rõ trách nhiệm của mình, tôn trọng tính minh bạch và coi giảm phát thải là một phần của năng lực cạnh tranh.

Đây chính là điểm có ý nghĩa lâu dài của thị trường carbon Việt Nam.

Trong nhiều năm, câu chuyện biến đổi khí hậu và giảm phát thải thường được nhìn nhận trước hết dưới góc độ môi trường. Tuy nhiên, khi thị trường carbon hình thành, vấn đề môi trường bắt đầu đi sâu hơn vào đời sống kinh tế và hoạt động sản xuất. Một tấn phát thải không còn chỉ là một con số trong báo cáo môi trường; nó dần trở thành một yếu tố có thể tác động đến chi phí, công nghệ, đầu tư và khả năng tiếp cận thị trường của doanh nghiệp.

Sự thay đổi đó đòi hỏi một thay đổi tương ứng trong văn hóa doanh nghiệp.

Thứ trưởng Lê Công Thành nhấn mạnh doanh nghiệp phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi. Thay vì chỉ coi giảm phát thải là nghĩa vụ, doanh nghiệp cần chuyển sang tư duy chủ động tạo ra giá trị từ hoạt động giảm phát thải. Đây có thể xem là một trong những chuyển biến quan trọng nhất nếu muốn thị trường carbon thực sự đi vào đời sống.

Bởi suy cho cùng, mọi chính sách chỉ trở thành sức sống của xã hội khi được chuyển hóa thành hành vi. Một doanh nghiệp đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng, thay đổi quy trình sản xuất, kiểm kê phát thải, xây dựng dữ liệu minh bạch hay tìm kiếm các giải pháp giảm phát thải không chỉ đang thực hiện một yêu cầu pháp lý. Doanh nghiệp đó đang hình thành một chuẩn mực văn hóa sản xuất mới: coi hiệu quả tài nguyên, trách nhiệm với môi trường và phát triển bền vững là một phần của giá trị doanh nghiệp.

Từ góc nhìn ấy, thị trường carbon không chỉ tạo ra một loại hàng hóa hay cơ chế giao dịch mới. Quan trọng hơn, nó góp phần hình thành một cách nhìn mới về giá trị. Những gì trước đây có thể được xem là “chi phí môi trường” đang từng bước được đưa vào bài toán kinh tế; còn những nỗ lực giảm phát thải có cơ hội trở thành nguồn lực và lợi thế mới.

Hình thành thị trường minh bạch và đồng hành

Một thị trường carbon mới hình thành chắc chắn không tránh khỏi những câu hỏi về thể chế, tiêu chuẩn, dữ liệu, đo đạc, báo cáo, thẩm định và năng lực thực thi. Theo Thứ trưởng Lê Công Thành, trong quá trình thí điểm, các cơ quan quản lý sẽ tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách, hạ tầng kỹ thuật, hệ thống đo đạc, báo cáo, thẩm định và quản trị dữ liệu; đồng thời tăng cường tham vấn để lắng nghe khó khăn, vướng mắc và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Điều này cho thấy một yếu tố đặc biệt quan trọng của thị trường carbon: niềm tin.

Niềm tin được tạo dựng từ thể chế rõ ràng, dữ liệu đáng tin cậy, quy trình minh bạch và sự đối thoại thường xuyên giữa Nhà nước, doanh nghiệp, tổ chức tài chính, công nghệ, chuyên gia và các đối tác quốc tế. Khi niềm tin được củng cố, thị trường mới có thể phát triển theo hướng lành mạnh và lâu dài.

Với một lĩnh vực mới, có tính liên ngành và Hội nhập quốc tế sâu rộng như thị trường carbon, khoảng cách từ chính sách đến thực tiễn chỉ có thể được thu hẹp bằng đối thoại thực chất, thông tin minh bạch và những kết nối cụ thể.

Đây cũng là giá trị văn hóa đáng chú ý của Diễn đàn Carbon Việt Nam 2026. Đối thoại ở đây không phải là những cuộc trao đổi mang tính hình thức, mà hướng tới việc kết nối chính sách với doanh nghiệp, dự án giảm phát thải với nguồn vốn, công nghệ với nhu cầu thực tế và kinh nghiệm quốc tế với điều kiện Việt Nam.

Khi thị trường carbon bước sang giai đoạn hành động, văn hóa hợp tác vì thế càng trở nên quan trọng. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế và bảo đảm tính minh bạch; các tổ chức tài chính cung cấp nguồn lực; các tổ chức công nghệ cung cấp giải pháp; chuyên gia và tổ chức tư vấn nâng cao chất lượng dự án; còn doanh nghiệp trực tiếp biến các mục tiêu giảm phát thải thành những thay đổi trong sản xuất, kinh doanh.

Một thị trường mới không thể trưởng thành chỉ bằng một sàn giao dịch. Nó trưởng thành khi hình thành được cộng đồng những người tham gia có năng lực, trách nhiệm và cùng chia sẻ các chuẩn mực chung.

Trong tiến trình ấy, báo chí cũng có một vai trò văn hóa đặc biệt: Đưa những khái niệm tưởng như xa lạ như tín chỉ carbon, hạn ngạch phát thải, dữ liệu phát thải hay cơ chế giao dịch đến gần hơn với đời sống. Khi thông tin được truyền tải minh bạch, dễ hiểu và gắn với những câu chuyện thực tế, chính sách sẽ có cơ hội được xã hội tiếp nhận sâu rộng hơn.

“Từ chính sách đến hành động” vì thế không chỉ là chủ đề của một diễn đàn. Đó cần là một quá trình liên tục, trong đó mỗi chính sách được kiểm chứng bằng thực tiễn, mỗi doanh nghiệp chủ động nâng cao năng lực, mỗi nguồn vốn tìm đến những dự án có chất lượng và mỗi sáng kiến giảm phát thải được nhìn nhận như một đóng góp cho tương lai.

Thị trường carbon Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng: Từ đối thoại sang hành động. Nhưng hành động bền vững chỉ có thể được tạo nên khi phía sau những quy định và công cụ thị trường là một nền văn hóa mới — văn hóa minh bạch, trách nhiệm, hợp tác và chủ động tạo ra giá trị xanh.

Đó cũng chính là nền tảng để thị trường carbon không chỉ “vận hành”, mà thực sự trở thành một động lực cho chuyển đổi xanh và phát triển bền vững của Việt Nam.

V.X.B