Góc nhìn văn hóa: Vụ lừa đảo 'hợp đồng kỳ nghỉ' - Lời cảnh báo về trách nhiệm bảo vệ người yếu thế

Chỉ riêng Công an Hà Nội và Công an TP. Hồ Chí Minh đã tiếp nhận khoảng 2.500 đơn kiến nghị, tố giác liên quan đến loại hình lừa đảo "hợp đồng kỳ nghỉ"; khởi tố 40 vụ án với 525 bị can về tội Lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cùng 2 bị can bị khởi tố thêm về tội Rửa tiền. Bước đầu, số tài sản bị chiếm đoạt được xác định lên tới khoảng 2.600 tỷ đồng.

Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, Chánh Văn phòng, Người phát ngôn Bộ Công an thông tin về công tác đấu tranh với tội phạm lừa đảo 'hợp đồng kỳ nghỉ' trưa 4/7/2026 - Ảnh: VGP.

Những con số ấy phản ánh quy mô đặc biệt nghiêm trọng của vụ án. Nhưng phía sau những vụ án, bị can và những con số hàng nghìn tỷ đồng là một vấn đề đáng suy ngẫm hơn dưới góc nhìn văn hóa - xã hội: Xội phạm đã không lựa chọn nạn nhân một cách ngẫu nhiên mà chủ đích hướng đến những người yếu thế, trong đó có đông đảo người cao tuổi.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Quốc Toản, các đối tượng thành lập doanh nghiệp "núp bóng" hoạt động góp vốn đầu tư trong lĩnh vực du lịch, nghỉ dưỡng, chăm sóc sức khỏe; đồng thời nghiên cứu rất kỹ đặc điểm tâm lý của khách hàng. Đối tượng mà chúng nhắm đến chủ yếu là những người có điều kiện kinh tế, người trung niên, người cao tuổi, những người có nhu cầu nghỉ dưỡng và chăm sóc sức khỏe.

Đây là chi tiết đáng chú ý nhất của vụ án. Bởi xét đến cùng, thủ đoạn của các đối tượng không chỉ là giả mạo hợp đồng hay dựng lên những dự án không có thật, mà chính là khai thác điểm yếu trong tâm lý con người.

"Miễn phí", "quà tặng", "ưu đãi lớn", "lãi suất cao"... là những cụm từ xuất hiện với tần suất dày đặc trong mọi kịch bản lừa đảo. Tiếp đó là việc tạo ra cảm giác khan hiếm bằng những lời thúc ép như "chỉ còn hôm nay", "cơ hội cuối cùng", buộc khách hàng phải ký hợp đồng ngay lập tức. Sau khi nạn nhân nộp tiền, mọi lời hứa về quyền lợi đều biến mất, còn nếu muốn thanh lý hợp đồng thì tiếp tục bị yêu cầu đóng thêm các khoản phí khác.

Đó không đơn thuần là hành vi gian dối về tài sản mà là một quá trình thao túng tâm lý được chuẩn bị bài bản.

Ở góc độ văn hóa, điều đáng lo ngại hơn là sự xuống cấp của đạo đức kinh doanh. Một xã hội phát triển không thể chấp nhận việc doanh nghiệp hoặc cá nhân lợi dụng niềm tin, sự thiếu cập nhật thông tin của người lớn tuổi để biến họ thành công cụ kiếm lợi.

Trong văn hóa Việt Nam, người cao tuổi luôn được coi là lớp người cần được kính trọng và bảo vệ. "Kính lão đắc thọ" không chỉ là một câu thành ngữ mà còn là chuẩn mực ứng xử đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Bởi vậy, việc cố tình thiết kế những "chiếc bẫy" nhắm vào người già không chỉ vi phạm pháp luật mà còn đi ngược những giá trị đạo đức căn bản của xã hội.

Điều đáng nói là nhiều nạn nhân không hề thiếu hiểu biết. Họ chỉ thiếu thông tin và trở thành đối tượng dễ bị tác động bởi những kỹ thuật thao túng tâm lý hiện đại. Khi bước vào các hội trường sang trọng, được đón tiếp niềm nở, nghe những bài thuyết trình chuyên nghiệp, chứng kiến những màn trao thưởng và cam kết lợi nhuận hấp dẫn, không ít người tin rằng mình đang được hưởng một chương trình ưu đãi thực sự.

Tội phạm ngày nay không còn sử dụng những thủ đoạn thô sơ. Chúng nghiên cứu hành vi tiêu dùng, tâm lý học, kỹ năng bán hàng và cả nghệ thuật tạo dựng lòng tin. Điều đó khiến bất kỳ ai cũng có thể trở thành nạn nhân nếu thiếu kiến thức và sự cảnh giác.

Chính vì vậy, vụ án không chỉ đặt ra yêu cầu xử lý nghiêm minh mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một "lá chắn văn hóa" để bảo vệ người yếu thế.

Bộ luật Hình sự đã xác định hành vi phạm tội đối với người già yếu là tình tiết tăng nặng trách nhiệm hình sự. Quy định ấy thể hiện tính nhân văn của pháp luật, đồng thời khẳng định nguyên tắc: Xã hội càng văn minh càng phải dành sự bảo vệ nhiều hơn cho những nhóm dễ bị tổn thương.

Song, pháp luật chỉ phát huy hiệu quả sau khi hành vi phạm tội đã xảy ra. Điều quan trọng hơn là phải ngăn chặn từ sớm bằng sức mạnh của gia đình, cộng đồng và văn hóa ứng xử.

Con cái cần dành nhiều thời gian quan tâm đến cha mẹ, ông bà; cùng trao đổi trước những quyết định đầu tư hoặc ký kết hợp đồng có giá trị lớn. Các hội người cao tuổi, tổ dân phố, chính quyền cơ sở cần tăng cường tuyên truyền về các phương thức, thủ đoạn lừa đảo mới. Truyền thông cũng cần coi việc phổ biến kỹ năng nhận diện lừa đảo là một phần của công tác giáo dục cộng đồng, thay vì chỉ đưa tin sau mỗi vụ án.

Trong phát biểu tại họp báo, Bộ Công an cũng đề nghị tất cả các bị hại trên phạm vi cả nước chủ động liên hệ với cơ quan điều tra nếu có liên quan đến các vụ việc tương tự, đồng thời khuyến cáo người dân đặc biệt cảnh giác trước những lời mời gọi như "miễn phí", "ưu đãi", "quà tặng", "lãi suất cao", "việc nhẹ lương cao"; cần tìm hiểu kỹ doanh nghiệp, dự án và sản phẩm trước khi quyết định đầu tư.

Một xã hội phát triển không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng kinh tế mà còn bằng khả năng bảo vệ những người dễ bị tổn thương trước các cạm bẫy ngày càng tinh vi. Vụ lừa đảo "hợp đồng kỳ nghỉ" vì thế không chỉ là hồi chuông cảnh báo về một loại tội phạm kinh tế mới, mà còn là phép thử đối với đạo đức kinh doanh, trách nhiệm cộng đồng và nền tảng văn hóa của xã hội. Khi người cao tuổi được bảo vệ bằng pháp luật, bằng sự quan tâm của gia đình và bằng ý thức trách nhiệm của toàn xã hội, những "hợp đồng kỳ nghỉ" được dựng lên từ lòng tham và sự dối trá sẽ không còn đất sống.

V.X.B