Chuyển đổi số trong Hải quan: Đổi mới phương thức quản lý, mở rộng dư địa tăng trưởng xanh

Trong hoạt động xuất nhập khẩu, thời gian xử lý thủ tục luôn gắn với chi phí và hiệu quả vận hành của doanh nghiệp. Một quy trình được rút ngắn, một khâu trung gian được loại bỏ hay thông tin được cung cấp kịp thời đều có thể giúp hàng hóa lưu thông thuận lợi hơn. Bởi vậy, chuyển đổi số ngày càng trở thành một yêu cầu quan trọng trong quá trình hiện đại hóa hoạt động Hải quan.

Từ yêu cầu thực tiễn đó, Chi cục Hải quan khu vực I luôn triển khai chuyển đổi số theo hướng gắn với từng hoạt động nghiệp vụ. Ngay từ đầu năm 2026, đơn vị đã xây dựng kế hoạch phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; đồng thời hướng dẫn doanh nghiệp chuẩn bị số hóa chứng từ để đáp ứng yêu cầu của mô hình thông quan tập trung.

Công chức Hải quan ứng dụng công nghệ và dữ liệu số trong xử lý nghiệp vụ, góp phần đổi mới phương thức quản lý và nâng cao hiệu quả công việc.

Trên nền tảng các hệ thống thông quan và nghiệp vụ điện tử như VNACCS/VCIS, Hệ thống một cửa quốc gia đường hàng không API, ECUS6, AVP-ECOM, CCES..., thông tin về hàng hóa và doanh nghiệp được tiếp nhận, xử lý và trao đổi trên môi trường số, bảo đảm hoạt động thông quan diễn ra thông suốt 24/7. Việc số hóa từ đó không chỉ góp phần giảm hồ sơ giấy, hạn chế giao dịch trực tiếp mà còn hình thành nguồn dữ liệu chất lượng phục vụ công tác quản lý.

Đẩy mạnh quản lý hải quan trên nền tảng số

Nguồn dữ liệu được hình thành trong quá trình số hóa đang ngày càng được khai thác cho nhiều hoạt động nghiệp vụ. Trong 6 tháng đầu năm 2026, Chi cục thử nghiệm Chatbot AI hỗ trợ công chức tra cứu quy định pháp luật, quy trình nghiệp vụ, tổng hợp thông tin và xử lý các tình huống thường gặp. Việc công chức trực tiếp đặt câu hỏi, đưa ra tình huống và phản hồi kết quả giúp hệ thống từng bước được hoàn thiện, phù hợp với yêu cầu thực tế trước khi triển khai chính thức.

Cùng với đó, dữ liệu từ hoạt động thông quan được sử dụng ngày càng nhiều trong kiểm tra, giám sát và quản lý rủi ro. Hệ thống quản lý địa điểm kiểm tra tập trung hỗ trợ theo dõi quá trình soi chiếu, kết nối thông tin giữa các đơn vị và lựa chọn lô hàng cần kiểm tra theo tiêu chí rủi ro. Dữ liệu về tờ khai, doanh nghiệp và hàng hóa cũng được cập nhật để rà soát những trường hợp có dấu hiệu bất thường. Trong 6 tháng đầu năm, hệ thống đã hỗ trợ cung cấp số liệu phục vụ công tác nghiệp vụ 382 lượt.

Công chức Hải quan hướng dẫn doanh nghiệp thực hiện thủ tục trên môi trường điện tử, góp phần rút ngắn thời gian và giảm chi phí tuân thủ.

Tại Hải quan Cửa khẩu sân bay quốc tế Nội Bài, việc khai thác thông tin hành khách, hành lý trên nền tảng số góp phần nâng cao khả năng nhận diện rủi ro. Qua phân tích dữ liệu, hệ thống đã đưa 161 đối tượng vào theo dõi, góp phần bắt giữ 24 vụ vi phạm vận chuyển trái phép hàng hóa qua biên giới.

Qua thực tiễn khai thác, dữ liệu đang trở thành cơ sở để cơ quan Hải quan nhận diện những vấn đề cần quan tâm. Thay vì dành nguồn lực kiểm tra theo cách dàn trải, thông tin được phân tích để nhận diện những trường hợp có nguy cơ cao, qua đó tập trung kiểm soát đúng trọng tâm và tạo thuận lợi cho những hoạt động có mức độ rủi ro thấp.

Đặc biệt, khả năng theo dõi tiến độ xử lý cũng được tăng cường khi các công cụ số được đưa vào vận hành. Phần mềm quản lý tiến trình tờ khai DASHBOARD đã được triển khai trong toàn Chi cục, giúp lãnh đạo theo dõi tình trạng xử lý, kịp thời nhận diện nguy cơ ùn tắc; người khai hải quan có thể tra cứu thông tin công chức được phân công xử lý hồ sơ trên môi trường Internet. Việc theo dõi xuyên suốt từ khi tiếp nhận đăng ký đến khi hoàn thành kiểm tra giúp quá trình xử lý được kiểm soát chặt chẽ, đồng thời nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm trong thực thi công vụ. Quan trọng hơn, các công cụ số đang dần trở thành một phần trong cách Chi cục tổ chức và điều hành công việc, thay vì chỉ được sử dụng để thay thế những thao tác thủ công trước đây.

Ứng dụng dữ liệu và công nghệ số giúp Hải quan nâng cao năng lực giám sát, nhận diện rủi ro và phân bổ nguồn lực kiểm tra theo hướng hiệu quả hơn.

Tối ưu nguồn lực, tạo động lực tăng trưởng xanh

Nhìn từ những thay đổi trong hoạt động nghiệp vụ, hiệu quả của chuyển đổi số tại Chi cục Hải quan khu vực I còn thể hiện qua việc sử dụng thời gian, nhân lực và các nguồn lực theo hướng hợp lý, hiệu quả. Khi hồ sơ, dữ liệu và quy trình được thực hiện trên môi trường số, nhiều khâu trung gian được rút gọn, nhu cầu in ấn, lưu trữ hồ sơ giấy hay đi lại để thực hiện thủ tục trực tiếp cũng từng bước giảm xuống.

Với hoạt động xuất nhập khẩu có khối lượng giao dịch lớn, những thay đổi tưởng như nhỏ ở từng khâu có thể tạo ra hiệu quả đáng kể. Doanh nghiệp giảm thời gian chờ thông quan, hạn chế các chi phí liên quan đến nhân lực, lưu kho và vận chuyển; cơ quan Hải quan giảm bớt thao tác thủ công để dành nguồn lực cho những công việc cần kiểm tra, phân tích và kiểm soát chuyên sâu.

Tại Cảng hàng không quốc tế Nội Bài, Chi cục Hải quan khu vực I đã triển khai ứng dụng khai báo thủ tục hải quan đối với người xuất cảnh, nhập cảnh. Việc số hóa quy trình tạo thuận lợi cho người khai, đồng thời giúp đơn vị từng bước hoàn thiện phương thức tổ chức và xử lý công việc trên môi trường điện tử. Trong quá trình vận hành, Chi cục tổ chức hướng dẫn, hỗ trợ người sử dụng và tiếp tục điều chỉnh những chức năng chưa phù hợp với thực tế.

Những thay đổi này cho thấy giá trị của chuyển đổi số không chỉ nằm ở tốc độ xử lý hay khả năng kiểm soát, mà còn ở việc giảm lượng nguồn lực cần thiết cho mỗi khâu trong quá trình thực hiện thủ tục. Khi nhiều công đoạn được thực hiện trên môi trường điện tử, thời gian giao dịch được rút ngắn, các khâu xử lý được đơn giản hóa và nhân lực có điều kiện tập trung vào những nhiệm vụ cần thiết.

Đây cũng là điểm kết nối giữa chuyển đổi số và tăng trưởng xanh. Tăng trưởng xanh không chỉ được thể hiện ở việc giảm phát thải trong sản xuất mà còn ở cách tổ chức các hoạt động kinh tế theo hướng tiết kiệm tài nguyên, thời gian và năng lượng. Trong lĩnh vực Hải quan, từ việc giảm nhu cầu sử dụng, lưu trữ hồ sơ giấy, hạn chế đi lại đến rút gọn các khâu xử lý thủ công và phân bổ nhân lực theo mức độ rủi ro, chuyển đổi số đang từng bước tạo ra một phương thức quản lý hiệu quả, chuyên nghiệp.

Để quá trình chuyển đổi số được duy trì ổn định, Chi cục Hải quan khu vực I đồng thời chú trọng đầu tư hạ tầng kỹ thuật và bảo đảm an toàn thông tin. Trong 6 tháng đầu năm, đơn vị đưa vào sử dụng 400 bộ máy tính, 200 máy in, thay thế 5 máy chủ và cải tạo hệ thống mạng tại một số đơn vị. Thời gian tới, Chi cục tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong quản lý hải quan, đồng thời tăng cường bảo đảm an toàn, an ninh thông tin.

Trong bối cảnh thương mại ngày càng phát triển, đổi mới phương thức quản lý đang trở thành yêu cầu quan trọng đối với ngành Hải quan. Thực tiễn triển khai tại Chi cục Hải quan khu vực I cho thấy chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi thiết thực trong quản lý, phục vụ doanh nghiệp và sử dụng nguồn lực. Từ đó, chuyển đổi số không chỉ góp phần xây dựng nền Hải quan hiện đại, minh bạch mà còn mở ra dư địa để ngành Hải quan đóng góp vào mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.