GS David Dapice: Đại hội XIV mở ra 'Đổi mới 2.0' cho Việt Nam

Trả lời Tri thức - Znews, GS David Dapice, Giáo sư danh dự ngành Kinh tế tại Đại học Tufts (Massachusetts, Mỹ), chuyên gia về Đông Nam Á và là chuyên gia hàng đầu về Kinh tế Việt Nam suốt từ những năm 1980 đến nay, nhận định Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV của Việt Nam diễn ra trong bối cảnh kinh tế có ý nghĩa quan trọng không kém thời kỳ Đổi mới năm 1986.

Theo ông, những định hướng cải cách được đặt ra lần này có thể được xem như một giai đoạn “Đổi mới 2.0”, khi Việt Nam bước vào chu kỳ phát triển mới dựa nhiều hơn vào năng suất và đổi mới sáng tạo.

GS David Dapice, Giáo sư danh dự ngành Kinh tế tại Đại học Tufts (Massachusetts, Mỹ).

Thuế quan của Mỹ, xuất khẩu được trợ giá từ Trung Quốc, sự chia tách của hệ thống thương mại toàn cầu và biến đổi khí hậu đang tạo ra những rủi ro lớn cần được quản trị. Theo vị giáo sư, những biến động này khiến yêu cầu điều chỉnh mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực chống chịu của nền kinh tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết, nhất là với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam.

Trong bài phát biểu ngày 8/1, Tổng Bí thư Tô Lâm cũng nhấn mạnh năm 2026 sẽ đánh dấu khởi đầu một giai đoạn phát triển mới, gắn với việc triển khai Nghị quyết Đại hội XIV và Kế hoạch phát triển kinh tế xã hội 2026 đến 2030. Đây là giai đoạn có ý nghĩa quan trọng trong việc định hình mô hình phát triển và quỹ đạo tăng trưởng dài hạn của đất nước, với trọng tâm là chuyển đổi căn bản sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo.

Bước sang chặng phát triển mới

Theo GS Dapice, việc Đảng đưa ra định hướng thiết lập mô hình tăng trưởng mới cho thấy Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng sau gần bốn thập kỷ Đổi mới.

Ông cho rằng việc ban hành 4 nghị quyết then chốt của Bộ Chính trị, gồm Nghị quyết 57 về thúc đẩy khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo, Nghị quyết 59 về chủ động hội nhập quốc tế sâu rộng, Nghị quyết 68 về phát triển mạnh mẽ khu vực kinh tế tư nhân và Nghị quyết 66 về đổi mới toàn diện công tác xây dựng và thi hành pháp luật, là phản ứng phù hợp trước những thay đổi nhanh chóng của môi trường kinh tế toàn cầu.

“Đại hội lần thứ XIV sẽ là cơ hội để hiện thực hóa các quyết định vốn đã được phản ánh trong các nghị quyết của Bộ Chính trị”, GS Dapice nói và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc triển khai đồng bộ các trụ cột chính sách này trong thực tiễn.

Theo ông, khi thế giới bước vào giai đoạn cạnh tranh công nghệ và tái cấu trúc chuỗi cung ứng, khả năng thích ứng nhanh và cải thiện chất lượng tăng trưởng sẽ quyết định vị thế của các nền kinh tế đang phát triển.

"Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam lựa chọn tập trung vào đổi mới sáng tạo, hội nhập sâu hơn, phát triển khu vực tư nhân và cải cách thể chế là hướng đi phù hợp", giáo sư Đại học Tufts nói.

Việt Nam đang có rất nhiều lợi thế

Theo GS David Dapice, Việt Nam đã đạt mức tăng trưởng GDP kể từ năm 2019 tốt hơn bất kỳ nền kinh tế thu nhập trung bình lớn nào khác tại châu Á.

Đến nay, Việt Nam đã nỗ lực đối phó với những đợt áp thuế của Mỹ. Xuất khẩu sang Mỹ đã tăng khoảng 40% tính theo giá trị đồng USD vào năm 2025, dựa trên dữ liệu 10 của cơ quan thống kê Mỹ.

“Việt Nam được coi là một đối tác thương mại trung lập và đáng tin cậy. Điều này có nghĩa là Việt Nam đang có rất nhiều lợi thế”, GS Mỹ nói về lợi thế của Việt Nam trong việc đạt được các mục tiêu tăng trưởng.

“Tôi không rõ tăng trưởng GDP trong phần còn lại của thập kỷ này sẽ là bao nhiêu, nhưng có khả năng sẽ nhanh hơn hầu hết quốc gia có trình độ phát triển tương đương”, GS Dapice nói.

Xuất nhập khẩu năm 2025 cán đích kỷ lục hơn 930 tỷ USD. Ảnh: Quỳnh Danh.

Năng suất và khu vực tư nhân là chìa khóa tăng trưởng

Ở góc độ dài hạn, GS Dapice cho rằng việc tái cấu trúc nền kinh tế và thiết lập mô hình tăng trưởng mới, trong đó khẳng định vai trò quyết định của thị trường trong huy động và phân bổ nguồn lực, đồng thời công nhận khu vực tư nhân là động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, là lựa chọn đúng đắn.

“Việt Nam vừa gia nhập nhóm thu nhập trung bình cao theo định nghĩa của Ngân hàng Thế giới. Một quốc gia tương đối giàu thường sẽ khó tăng trưởng nhanh hơn so với một quốc gia rất nghèo”, ông nói, cho rằng duy trì tốc độ tăng trưởng cao trong giai đoạn tới sẽ đòi hỏi những động lực mới thay vì tiếp tục dựa vào mô hình cũ.

Theo nhà nghiên cứu kinh tế Đông Nam Á, dù tăng trưởng thực đạt khoảng 8% trong năm 2025 và năm 2026 có thể tiếp tục ở mức tương tự, các động lực chính hiện nay vẫn là đầu tư trực tiếp nước ngoài và đầu tư công, những yếu tố khó có thể đóng vai trò chiến lược dài hạn.

“Tương tự, tăng trưởng quá nhanh của xuất khẩu hoặc du lịch cũng khó duy trì lâu dài. Nói cách khác, nâng cao năng suất là chìa khóa để duy trì tăng trưởng nhanh, và điều đó đòi hỏi một khu vực tư nhân năng động và hiệu quả hơn”, ông Dapice nhận định.

Theo ông, cạnh tranh cũng là yếu tố cần được khuyến khích mạnh mẽ hơn, trong khi chính phủ nên hạn chế can thiệp quá mức vào hoạt động của thị trường để doanh nghiệp có đủ không gian phát triển.

Dự thảo báo cáo Đại hội Đảng XIV xác định khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo chuyển đổi số quốc gia làm động lực phát triển chính trong nhiệm kỳ tiếp theo.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) tiếp tục bùng nổ trên toàn cầu, GS Dapice đánh giá Việt Nam đang có lợi thế nhất định về nguồn nhân lực khi sở hữu nhiều cử nhân STEM so với nhiều quốc gia ASEAN khác. Tuy nhiên, ông cũng chỉ ra rằng phần lớn sinh viên tốt nghiệp vẫn cần đào tạo thêm để đáp ứng yêu cầu công việc, trong khi không ít người lựa chọn ra nước ngoài để tìm kiếm cơ hội tốt hơn.

“Việc cải thiện giáo dục và đào tạo, sau đó tạo ra một hệ sinh thái để sử dụng lực lượng lao động được đào tạo và trả lương tốt với cơ hội phát triển sẽ cần nỗ lực trong nhiều lĩnh vực, từ luật pháp, quy định, tài chính cho đến các vườn ươm doanh nghiệp”, ông nói.

"Các doanh nghiệp vừa và nhỏ cũng cần tham gia vào các nhóm ngành để tập hợp nguồn lực thực hiện khảo sát về công nghệ, tiếp thị và đào tạo. Cuối cùng, chính phủ cần tìm cách khuyến khích các doanh nghiệp lớn tham gia vào các lĩnh vực mới, sẽ góp phần tạo nền tảng để nền kinh tế đạt được các mục tiêu tăng trưởng và chuyển đổi mô hình phát triển trong giai đoạn tới", ông Dapice gợi ý.

Hạnh Xuân (thực hiện)