GS Nguyễn Hoán- người đặt nền móng cho ngành Hóa học Việt Nam

Khi Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập năm 1956, ngành Hóa học gần như phải bắt đầu từ những điều kiện rất thiếu thốn. Giữa hoàn cảnh đó, GS Nguyễn Hoán trở về từ Pháp, nhận nhiệm vụ xây dựng Khoa Hóa - Vạn và sau này là Khoa Hóa học. Hơn 20 năm gắn bó với ngôi trường, ông vừa tổ chức đào tạo, xây dựng phòng thí nghiệm, vừa trực tiếp giảng dạy và nghiên cứu. Những học trò của ông sau này trở thành các nhà khoa học, nhà quản lý và những người góp phần phát triển ngành Hóa học Việt Nam.

GS Nguyễn Hoán. Ảnh: VNU CC.

Nhắc đến GS Nguyễn Hoán, điều còn lại rõ nét trong ký ức của những học trò đầu tiên không chỉ là một nhà khoa học có học vấn bài bản, mà trước hết là một người thầy có khả năng truyền cảm hứng đặc biệt.

GS Phan Văn Tường, một học trò của ông, từng viết rằng nhiều thế hệ sinh viên Khoa Hóa thời kỳ đầu bị cuốn hút bởi những giờ giảng của thầy Hoán. Kiến thức lý thuyết và thực tiễn sâu rộng, cách truyền đạt sôi nổi, hấp dẫn và nhiệt tình khiến các bài giảng có sức hút với sinh viên.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Khoa Hóa học mới được hình thành. Phần lớn sinh viên khóa đầu xuất thân từ nhiều vùng quê, mới bước vào môi trường đại học ở Hà Nội. Trong hồi ức của GS Phan Văn Tường, sự sôi nổi và chân thành của người thầy đã giúp sinh viên có thêm tự tin, say mê học tập và yêu ngành Hóa.

Trong đó, sinh viên Hồ Sĩ Thoảng vì say mê các bài giảng của GS Nguyễn Hoán đã viết đơn xin theo lĩnh vực Hóa hữu cơ của thầy. Sau đó, do sự phân công, ông chuyển sang Hóa lý và về sau trở thành giáo sư - tiến sĩ khoa học đầu tiên của Khoa Hóa học.

Ở GS Nguyễn Hoán, việc dạy học không tách khỏi phòng thí nghiệm và đời sống sản xuất. Ông đặc biệt quan tâm đến việc đưa kiến thức ra ngoài giảng đường. Theo hồi ức của GS Phan Văn Tường, ông thường xuống các địa phương, nhà máy, nông trường để phổ biến khoa học, tìm cách đưa những thành tựu nghiên cứu vào sản xuất. Có lần, người thầy giáo sư ấy còn trực tiếp tập gánh nước, làm đồng cùng bà con ở Cao Viên, Thanh Oai, Hà Tây.

Những chuyến đi ấy không chỉ có ý nghĩa với người dân và hoạt động ứng dụng khoa học. Thực tế sản xuất cũng trở thành chất liệu để Khoa Hóa học nhìn lại chương trình, giáo trình và cách đào tạo sinh viên.

GS Nguyễn Hoán còn được các thế hệ đồng nghiệp nhớ đến bởi sự cởi mở với những ý tưởng mới. Trong công tác quản lý, ông đặc biệt chú ý việc gắn lý thuyết với thực hành trong phòng thí nghiệm và thực tế sản xuất. Đó là một quan điểm có ý nghĩa trong những năm đầu xây dựng một ngành khoa học còn rất non trẻ.

GS Nguyễn Hoán sinh ngày 15/8/1916 tại thôn Phượng Dực, xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên, Hà Nội. Năm 20 tuổi, ông tốt nghiệp tú tài rồi sang Nhật năm 1937. Một năm sau, ông sang Pháp và học tập, làm việc tại đây trong khoảng 17 năm, từ 1938 đến 1955.

Năm 1954, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ quốc gia về Hóa học tại Paris. Sau đó, ông làm việc tại phòng thí nghiệm Hóa học của GS Bửu Hội, một nhà khoa học nổi tiếng trong lĩnh vực tổng hợp hữu cơ thời kỳ đó. Tại đây, ông nghiên cứu các phản ứng ghép vòng, thơm hóa các hợp chất hữu cơ.

Con đường khoa học ở Pháp đang mở ra, nhưng GS Nguyễn Hoán quyết định trở về Việt Nam sau khi miền Bắc được giải phóng. Năm 1955, ông trở về Hà Nội nhận công tác, mang theo nền tảng đào tạo và kinh nghiệm nghiên cứu được tích lũy trong nhiều năm ở châu Âu.

Một năm sau, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội được thành lập. Ngày 4/6/1956, Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký quyết định thành lập 5 trường đại học, trong đó có Trường Đại học Tổng hợp. Đến tháng 9/1956, GS Nguyễn Hoán được bổ nhiệm làm Chủ nhiệm Khoa Hóa - Vạn.

Đây là thời điểm ông phải bắt tay vào một công việc hoàn toàn khác với môi trường nghiên cứu mà ông từng trải qua ở Pháp: xây dựng một cơ sở đào tạo Hóa học trong điều kiện đất nước vừa bước ra khỏi chiến tranh, cơ sở vật chất còn thiếu thốn và đội ngũ cán bộ chưa đông.

Khi mới thành lập, Khoa mang tên Hóa – Vạn, GS Nguyễn Hoán được giao làm Chủ nhiệm Khoa. Khoa chỉ có 9 người, gồm GS Nguyễn Hoán, các GS Nguyễn Thạc Cát, Hoàng Ngọc Cang, Nguyễn Đình Huề, Ngô Văn Thông cùng 4 nhân viên phục vụ. Đây cũng là những nhà giáo đầu tiên đảm nhiệm việc giảng dạy Hóa học cho cả Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội và Đại học Sư phạm Hà Nội.

Năm 1961, Khoa Hóa - Vạn tách thành Khoa Hóa học và Khoa Sinh vật học. GS Nguyễn Hoán tiếp tục giữ cương vị Chủ nhiệm Khoa Hóa học, đồng thời phụ trách Bộ môn Hóa hữu cơ. Cùng với công tác ở trường, ông còn đảm nhiệm nhiều công việc liên quan đến tổ chức và phát triển ngành Hóa học, trong đó có Trưởng ban Hóa học của Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước và Chủ nhiệm đầu tiên của Tạp chí Hóa học.

Trong nghiên cứu, GS Nguyễn Hoán tập trung vào nhiều hướng thuộc Hóa hữu cơ, gồm các hợp chất dị vòng, hợp chất cơ phốt pho, phức vòng càng và phản ứng ankyl hóa dãy phenol với xúc tác axit polyphotphoric. Ông đã công bố hơn 40 công trình khoa học trên các tạp chí trong và ngoài nước.

Trong điều kiện phòng thí nghiệm, thiết bị, hóa chất và đội ngũ nghiên cứu đều còn hạn chế, việc duy trì đồng thời ba nhiệm vụ giảng dạy, quản lý và nghiên cứu là một thử thách lớn.

Năm 1965, Khoa Hóa học cùng Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội sơ tán về Văn Yên, Đại Từ, Bắc Thái. Trong những năm chiến tranh, thầy trò phải di chuyển, phòng thí nghiệm phải thu xếp nhiều lần. Năm 1970, Khoa trở lại Hà Nội, nhưng đến năm 1972 lại tiếp tục sơ tán về Ứng Hòa rồi Hiệp Hòa.

Khi ở Bắc Thái, nhà GS Hoán ở bên bờ suối tại xóm Bậu. Có lần đi họp về, ông lội qua suối đúng lúc mưa lớn, chiếc mũ bị nước cuốn trôi. Một cán bộ xã nhặt được chiếc mũ có ghi tên Nguyễn Hoán, vì biết và quý người thầy nên hốt hoảng tưởng có chuyện chẳng lành. Khi chạy về đến nơi, người cán bộ ấy thấy ông vẫn đang ở nhà, nở nụ cười đầm ấm.

Sau năm 1975, Khoa Hóa học trở lại khu 19 Lê Thánh Tông. GS Nguyễn Hoán khi ấy sức khỏe đã giảm sút nhưng vẫn tiếp tục giảng dạy và làm công tác quản lý. Ông còn sang giảng tại Trường Đảng cao cấp Nguyễn Ái Quốc.

Ngày 1/6/1978, ông qua đời, để lại hai cuốn giáo trình Hóa hữu cơ chưa kịp hoàn thiện. GS Phan Văn Tường chia sẻ, các thế hệ thầy trò Khoa Hóa học Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội trước đây, nay là Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, vẫn mang theo mong ước của GS Nguyễn Hoán, đó là đưa nền Hóa học Việt Nam phát triển ngang tầm các nước tiên tiến.

GS Nguyễn Hoán, cũng như bao thế hệ trí thức đã cống hiến tài năng, trí tuệ và tâm sức trong những năm tháng đất nước còn nhiều gian khó, góp phần đặt những viên gạch đầu tiên xây dựng nền khoa học cơ bản nước nhà.. Di sản họ để lại không chỉ là những công trình khoa học, mà còn là ngọn lửa đam mê và tình yêu khoa học được truyền qua nhiều thế hệ học trò, tiếp nối con đường họ đã đặt nền móng.