GS Nguyễn Lân Dũng: 18 tuổi tốt nghiệp đại học, tự học suốt đời

Trong hộp thư của tôi lưu giữ hàng trăm bài viết cộng tác của GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng. Ông thường vui vẻ bảo tôi: “Chỉ cần gửi tặng tôi báo, là tôi gửi bài”.

Mỗi khi cần trao đổi, xin ý kiến của ông với tư cách một chuyên gia, nhà khoa học, tôi luôn nhận được sự hỗ trợ nhiệt tình từ ông. Nhiều năm trôi qua, hình ảnh GS Nguyễn Lân Dũng, vị giáo sư "biết tuốt" quen thuộc trên sóng VTV với gương mặt hiền từ, nụ cười, cách trả lời hóm hỉnh, giản dị, dễ hiểu... được bao thế hệ nhớ đến, yêu quý dường như không thay đổi.

GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng. Ảnh: Mai Loan.

GS Nguyễn Lân Dũng là một trong những nhà sinh học, vi sinh vật học hàng đầu của Việt Nam. Ông có nhiều đóng góp quan trọng trong nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực, xây dựng ngành công nghệ sinh học và tham gia biên soạn, hoàn thiện bộ sách giáo khoa Sinh học được đánh giá cao.

Từ những ngày còn là giảng viên trẻ Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, giảng dạy môn vi sinh vật học và ký sinh trùng học, ông luôn ghi nhớ lời dặn của người thầy, GS Đặng Văn Ngữ: Người làm nghề dạy học phải biết nghiên cứu khoa học. Lời dặn ấy đã trở thành triết lý cho cả hành trình làm khoa học của ông.

Khi mới quy tụ được khoảng 10 giảng viên trẻ của Trường ĐH Tổng hợp, ông mạnh dạn đề xuất với Hiệu trưởng Ngụy Như Kontum thành lập Phòng nghiên cứu chuyên đề Vi sinh vật học. Đơn vị này nhiều năm liền đạt danh hiệu Tổ Lao động Xã hội chủ nghĩa. Khi lực lượng nghiên cứu phát triển lên khoảng 20 cán bộ, trong đó có nhiều nhà khoa học trở về từ nước ngoài, ông tiếp tục đề nghị thành lập Trung tâm Vi sinh vật học ứng dụng.

Trung tâm nhanh chóng khẳng định vai trò khi đưa nhiều thành tựu khoa học vào thực tiễn, đặc biệt trong thời chiến. Trong Chiến dịch Đường 9 - Nam Lào, ông và các cộng sự đã sản xuất dịch kháng sinh ngay tại chiến trường để cứu chữa thương binh.

“Tôi và đồng nghiệp tích cực trong việc sản xuất dịch kháng sinh tại chỗ cứu chữa thương binh bị nhiễm trực khuẩn mủ xanh (Ps.aeruginosa), một loại vi khuẩn kháng lại tất cả các loại thuốc khi đó", GS. Nguyễn Lân Dũng chia sẻ.

Từ nền móng ấy, Trung tâm từng bước phát triển thành Viện Vi sinh học và Công nghệ sinh học, nay trực thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội, với Bảo tàng Giống chuẩn vi sinh vật quốc gia (VTCC).

Gắn bó trọn đời với giảng dạy và nghiên cứu, GS Nguyễn Lân Dũng để lại di sản đồ sộ với khoảng 200 đầu sách, hàng trăm công trình khoa học trong và ngoài nước, đồng thời đào tạo nhiều thế hệ nhà khoa học. Nhưng dấu ấn sâu đậm hơn cả là hành trình không mệt mỏi đi khắp mọi miền đất nước, mang tri thức khoa học đến với người dân, để khoa học thực sự trở thành động lực nâng cao chất lượng cuộc sống và phát triển sản xuất.

Ông dành nhiều thời gian đi thực tế, tham gia các chương trình hỗ trợ nông dân, trao đổi về tích tụ ruộng đất, liên kết "bốn nhà", ứng dụng công nghệ sinh học vào sản xuất và xây dựng nông thôn mới. Qua các buổi nói chuyện, tập huấn và tư vấn, ông góp phần đưa những tiến bộ khoa học đến gần hơn với người nông dân, từ xử lý rác thải, sản xuất phân bón, thuốc bảo vệ thực vật sinh học đến phát triển cây trồng, dược liệu có giá trị kinh tế cao.

Một trong những dấu ấn đậm nét của ông là bộ sách “Hỏi – Đáp” về khoa học và đời sống. Với lối viết giản dị, dễ hiểu, hàng chục đầu sách đã trở thành tài liệu quen thuộc của nhiều hội nông dân, hội làm vườn và cơ sở đào tạo nghề ở địa phương. Không chỉ phổ biến kiến thức, những cuốn sách ấy còn giúp hàng triệu nông dân thay đổi tư duy sản xuất, ứng dụng khoa học vào lao động, đúng với tâm niệm mà ông theo đuổi suốt đời: khoa học phải phục vụ Nhân dân.

GS Nguyễn Lân Dũng tốt nghiệp đại học khi mới tròn 18 tuổi, trở thành một trong những cử nhân trẻ nhất Việt Nam thời bấy giờ. Vì quá trẻ và có vóc người nhỏ nhắn, ông được giữ lại trường nhưng được phân công giảng dạy tại Trường Trung cấp Nông lâm Trung ương trước khi trở về Đại học Sư phạm Khoa học.

Bước ngoặt lớn đến khi ông được giao dạy môn Vi sinh vật học, lĩnh vực mà chính ông chưa từng được đào tạo bài bản. "Các thầy bảo tôi: cho anh một năm để chuẩn bị, không được cãi", ông kể lại. Một năm ấy đã mở đầu cho hành trình tự học suốt đời của ông.

GS Nguyễn Lân Dũng không bao giờ ngừng tự học. Ảnh: NVCC.

Ông tìm đến Trường Đại học Y để học ké các môn Vi trùng học và Sinh hóa học, nhưng nhanh chóng nhận ra chừng đó vẫn chưa đủ. Trong lúc băn khoăn, ông tìm gặp GS Đặng Văn Ngữ và nhận được ba lời khuyên theo ông suốt cuộc đời: phải giỏi ngoại ngữ để tiếp cận tri thức, phải kết hợp giảng dạy với nghiên cứu khoa học và phải viết sách giáo khoa cho sinh viên.

Không có giáo trình tiếng Việt, cũng chưa thông thạo tiếng Nga hay tiếng Trung, ông tự tìm hai cuốn sách vi sinh vật học của GS Fedorov (Liên Xô) và GS Trần Hoa Quỳ (Trung Quốc), miệt mài vừa tra từ điển, vừa suy đoán để dịch trong suốt một năm. Từ đó ra đời những bài giảng đầu tiên về vi sinh vật học ở Việt Nam, theo như ông nói là “tay không bắt giặc”. Một mình ông dạy cả lý thuyết lẫn thực hành".

Tinh thần tự học ấy không bao giờ dừng lại. Không có điều kiện học dài hạn ở nước ngoài như nhiều đồng nghiệp, ông tranh thủ mọi cơ hội thực tập, nghiên cứu tại nhiều quốc gia để tích lũy kiến thức và rèn luyện ngoại ngữ. Kỷ niệm sâu sắc nhất là một năm làm việc tại Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc ở Thẩm Dương với đề tài nghiên cứu hệ vi sinh vật đất trồng lúa. Mỗi ngày, ông lội ruộng lấy từng mẫu đất mang về phòng thí nghiệm để phân tích, học hỏi các phương pháp nghiên cứu hiện đại.

"Ngày nào tôi cũng xách một chiếc thùng tôn không đáy ra ruộng. Úp thùng xuống một khóm lúa, tát cạn nước, rồi thò tay lấy từng cụm đất mang về phòng thí nghiệm để đếm số lượng các nhóm vi sinh vật. Công việc vô cùng vất vả, nhưng bù lại tôi học được rất nhiều phương pháp nghiên cứu", ông kể.

Sau này, với tinh thần tự học ấy, ông sử dụng thành thạo bốn ngoại ngữ: Anh, Pháp, Nga và Trung. Với quan niệm học ngoại ngữ phải bắt đầu từ vốn từ cốt lõi, ông còn biên soạn cuốn Từ vựng tiếng Anh tối thiểu, được tái bản nhiều lần, tiếp tục hoàn thành Từ vựng tiếng Pháp tối thiểu, góp thêm một cách học ngoại ngữ thiết thực cho nhiều thế hệ bạn đọc.

GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng sinh ngày 29/9/1938 tại Huế trong một gia đình giàu truyền thống hiếu học. Ông là con thứ 3 của NGND Nguyễn Lân, nhà biên soạn từ điển, học giả nổi tiếng của Việt Nam. Mẹ ông sinh ra trong một gia đình giàu có. Ông ngoại ông đã được Bác Hồ mời tham gia Ban lãnh đạo Tuần Lễ vàng năm 1945.

Trò chuyện với Tri thức và Cuộc sống, GS Nguyễn Lân Dũng chia sẻ, trong suốt cuộc đời, dù trải qua những cuộc kháng chiến lâu dài và gian khổ, ông chưa bao giờ thấy bố mẹ ông tỏ ra buồn phiền, có một câu nặng lời với nhau.

Gia đình GS Nguyễn Lân Dũng. Ảnh: NVCC.

GS Nguyễn Lân Dũng cho rằng, gia đình có vai trò rất lớn trong việc hình thành nhân cách và nuôi dưỡng khát vọng học tập của mỗi con người. Không có bài học nào thuyết phục bằng tấm gương của cha mẹ. Chính cách sống, cách ứng xử và tinh thần ham học của người lớn sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến sự trưởng thành của con cái.

Muốn con học tốt, trước hết cha mẹ phải tạo điều kiện học tập đầy đủ, từ bữa ăn, sức khỏe đến góc học tập và sách vở. Một tủ sách trong gia đình không chỉ là nơi lưu giữ tri thức mà còn gieo vào trẻ niềm yêu thích đọc sách. "Muốn con đọc sách thì trước hết cha mẹ phải đọc. Cha mẹ không mua sách, không đọc sách thì khó có thể mong con ham đọc", ông nói.

Bên cạnh việc học, trẻ cũng cần được động viên tham gia các hoạt động xã hội để biết sẻ chia, sống có trách nhiệm với cộng đồng. Nhưng trên tất cả, điều quan trọng nhất vẫn là một mái ấm đoàn kết, yêu thương và sự gương mẫu của ông bà, cha mẹ.

“Bố mẹ tôi luôn tìm mọi cách đảm bảo cho sức khỏe và sự học hành của 8 đứa con và các cháu nội ngoại của mình. Đến lượt chúng tôi, noi gương bố mẹ, cũng luôn quan tâm tạo điều kiện cho con cháu về học hành và sức khỏe”, ông chia sẻ.

GS Nguyễn Lân Dũng từng đảm nhiệm nhiều cương vị trong các tổ chức khoa học, xã hội và đối ngoại như: Phó Chủ tịch Hội các ngành Sinh học Việt Nam (thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam), Phó Chủ tịch Hội Liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài, Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam, Ủy viên Hội đồng Quốc gia Giáo dục và Phát triển nhân lực, Viện trưởng Viện Thực phẩm chức năng, Cố vấn Việt Nam của Hội Liên hiệp Thanh niên Quốc tế (IYF), Chủ nhiệm Chương trình tự nguyện đưa khoa học – kỹ thuật vào hộ nông dân, Ủy viên Ủy ban Đối ngoại của Quốc hội. Ông cũng là Đại biểu Quốc hội ba khóa liên tiếp (X, XI, XII).

Với những cống hiến bền bỉ cho khoa học, giáo dục và sự nghiệp phổ biến tri thức, GS.TS.NGND Nguyễn Lân Dũng được trao tặng nhiều phần thưởng, danh hiệu cao quý. Trong đó có Huân chương Kháng chiến chống Mỹ cứu nước hạng Nhì (1985), Huân chương Lao động hạng Ba (1973), Huân chương Lao động hạng Nhì (2013), Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ (1971), Bằng khen của Chủ tịch Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (2011, 2020), Bằng khen của Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam với danh hiệu Trí thức Việt Nam tiêu biểu (2020), cùng nhiều phần thưởng và danh hiệu cao quý khác.