GS.TS Lê Anh Vinh: Đừng để trường chuyên gánh khát vọng trường chất lượng cao

Những ngày qua, kỳ thi vào lớp 10 chuyên tiếp tục trở thành tâm điểm chú ý trên các diễn đàn giáo dục. Từ cảnh phụ huynh, học sinh chen kín cổng trường, đến những đề thi được chia sẻ với độ khó gây tranh cãi, nhiều câu hỏi lại được đặt ra: Trường chuyên đang thực hiện đúng sứ mệnh phát hiện và bồi dưỡng tài năng, hay đang dần trở thành cuộc đua khốc liệt để giành suất vào một môi trường học tập tốt hơn?

Hình ảnh học sinh tham dự kỳ thi vào lớp 10 chuyên đông kín sân trường "nóng" các diễn đàn những ngày qua. Ảnh: MXH.

Trao đổi về vấn đề này, GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam, cựu học sinh chuyên Toán Trường THPT Chuyên Khoa học Tự nhiên (ĐH Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cần nhìn nhận lại bản chất của trường chuyên và cuộc đua luyện thi hiện nay.

Quan sát kỳ thi năm nay, GS.TS Lê Anh Vinh chia sẻ, có hai hình ảnh đáng suy ngẫm. Thứ nhất là cảnh học sinh đi thi chuyên đông kín sân trường. Không chỉ Toán, Lý, Hóa, Sinh, mà cả Văn, Sử, Địa, Tiếng Anh cũng đông.

Thứ hai là một đề thi Toán được chia sẻ lên mạng, trong đó có câu được nói là lấy từ đề chọn đội tuyển quốc tế của Trung Quốc. Nhiều người nhìn vào rồi xuýt xoa: “Đề bây giờ khó thế”, “Học sinh bây giờ giỏi thật”.

GS.TS Lê Anh Vinh. Ảnh: Mai Loan.

Theo GS Lê Anh Vinh, cần nhìn hai hình ảnh ấy một cách thận trọng hơn. Bởi nếu trường chuyên thật sự là nơi dành cho một số ít học sinh có năng lực đặc biệt và đam mê đặc biệt với một lĩnh vực học thuật, thì tại sao số lượng thí sinh lại đông đến vậy?

“Câu trả lời thật ra khá đơn giản: Rất nhiều em thi chuyên không vì muốn học “chuyên”. Các em thi vì muốn vào một trường tốt hơn: môi trường tốt hơn, bạn bè tốt hơn, thầy cô tốt hơn, kỷ luật tốt hơn, thương hiệu tốt hơn, cơ hội tốt hơn”, GS Lê Anh Vinh cho hay.

Nói thẳng ra, theo GS Lê Anh Vinh, trong cảm nhận của nhiều phụ huynh và học sinh, trường chuyên ngày càng giống một trường công lập chất lượng cao hơn là một môi trường đào tạo chuyên sâu đúng nghĩa.

Mà hai việc này rất khác nhau. Một trường phổ thông chất lượng cao là nơi nhiều học sinh có thể học tốt, phát triển tốt, trưởng thành tốt. Còn trường chuyên đúng nghĩa phải hẹp hơn, sâu hơn, chọn lọc hơn. Đó phải là nơi dành cho một số ít học sinh thật sự có năng lực nổi trội, thật sự có đam mê học thuật, và sẵn sàng theo đuổi một lĩnh vực ở mức độ nghiêm túc hơn mặt bằng phổ thông.

“Khi hàng nghìn học sinh phải lao vào một cuộc đua luyện thi chỉ để giành suất vào một môi trường “tốt hơn”, thì vấn đề không chỉ nằm ở trường chuyên. Vấn đề lớn hơn nằm ở chỗ hệ thống phổ thông bình thường chưa tạo được đủ những ngôi trường đủ tốt để phụ huynh yên tâm và học sinh không phải chạy đua như vậy”, GS Lê Anh Vinh phân tích.

GS Lê Anh Vinh cho hay, hình ảnh thứ hai cũng cần được nhìn kỹ hơn. Đề khó hơn không tự động có nghĩa là học sinh ngày càng giỏi hơn, mà có thể đơn giản là luyện thi ngày càng chuyên nghiệp hơn.

Khi đề được đẩy lên rất cao để phân loại, thị trường luyện thi sẽ lập tức chạy theo. Học sinh luyện sớm hơn, lâu hơn, đúng dạng hơn. Rồi đề lại khó hơn nữa. Cuộc đua cứ thế bị đẩy lên một nấc mới.

Đến một lúc, câu hỏi không còn là em có thật sự đam mê không, có thật sự hiểu sâu không, có thật sự có năng lực đặc biệt không. Câu hỏi lại trở thành: em đã được luyện đủ sớm, đủ lâu, đủ đúng dạng chưa?

Tất nhiên, không có năng lực thì cũng khó luyện được đến mức ấy. Nhưng nếu một đứa trẻ thật sự giỏi, thật sự có năng lực, thì đáng lẽ em không nên phải mất quá nhiều năm tháng chỉ để luyện thi. Thời gian đó có thể dùng để đọc sâu hơn, làm những dự án thú vị hơn, nghiên cứu điều mình thích, được khám phá thế giới rộng mở hơn. Nói cách khác, dùng để nuôi dưỡng tài năng thật, chứ không chỉ tối ưu hóa khả năng làm bài thi.

“Nói như vậy không phải là để phủ nhận trường chuyên. Ngược lại, với những người thật sự yêu trường chuyên, càng phải nghiêm túc nghĩ lại về trường chuyên”, GS Lê Anh Vinh chia sẻ.

GS Lê Anh Vinh cho rằng, nếu xã hội cần nhiều trường tốt, hãy làm cho nhiều trường phổ thông tốt lên. Đừng bắt trường chuyên gánh thay khát vọng rất chính đáng ấy của phụ huynh và học sinh.

Nếu cần đào tạo tài năng, hãy làm trường chuyên cho đúng nghĩa chuyên: chương trình sâu hơn, nặng hơn, áp lực học thuật cao hơn, yêu cầu nghiên cứu và tự học cao hơn, và cách tuyển chọn cũng phải khác đi.

Khi đó, có lẽ phần lớn học sinh đang lao vào cuộc đua hiện nay sẽ không còn thi chuyên nữa. Đơn giản chỉ vì các em không cần, và cũng không muốn, một môi trường quá chuyên sâu, quá nặng, quá áp lực như thế.

“Trường chuyên nên thật sự là trường chuyên. Chứ đừng trở thành một trường chất lượng cao với tấm áo choàng “đào tạo tài năng”, để hàng nghìn đứa trẻ phải luyện thi ròng rã chỉ để giành một chỗ trong một môi trường mà lẽ ra giáo dục phổ thông bình thường cũng phải có trách nhiệm tạo ra”, GS Lê Anh Vinh cho hay.