Gừng hữu cơ đánh thức 'vùng đất khát' Lục Khu - Bài 1

Lục Khu - cái tên gợi nhớ về một vùng đất sỏi đá trập trùng, nơi từng được mệnh danh là "vùng đất khát" của tỉnh. Bao đời nay, đồng bào Tày, Nùng, Mông nơi đây sống dựa vào những hốc đá tai mèo sắc nhọn, ngửa mặt chờ nước mưa, cặm cụi tra từng hạt ngô xuống đất cằn mà cái nghèo vẫn đeo bám dai dẳng. Thế nhưng, khoảng một thập kỷ trở lại đây, màu xanh của vùng nguyên liệu gừng hữu cơ đã đánh thức vùng đất khó. Cây gừng tưởng chừng chỉ là gia vị nhỏ bé đã trở thành "mỏ vàng", giúp hàng nghìn hộ dân có cuộc sống khấm khá, có hộ thu nhập hàng trăm triệu mỗi năm.

Từ bài học "được mùa mất giá" đến doanh nghiệp bao tiêu sản phẩm

Chúng tôi ngược ngàn lên Lục Khu - nơi có 7 xã vùng cao của huyện Hà Quảng cũ, nay thuộc hai xã Tổng Cọt, Lũng Nặm có gần 4.000 hộ dân, với gần 18.000 người sinh sống. Nằm ở độ cao 1.300m so với mực nước biển, địa hình chia cắt mạnh bởi những dãy núi cao dựng đứng. Nơi đây trước kia nước sinh hoạt và sản xuất phụ thuộc hoàn toàn vào “túi nước của trời” và sương sớm. Nhưng vào những ngày cuối năm này, khi cái rét ngọt của mùa đông vùng biên viễn đang bao phủ khắp núi rừng. Khác với vẻ đìu hiu, tĩnh mịch của những năm về trước, Lục Khu hôm nay nhộn nhịp tiếng cười nói, tiếng xe máy hối hả chở nông sản về điểm tập kết. Mùi gừng tươi nồng nàn, ấm sực lan tỏa trong không gian, xua tan đi cái lạnh giá của những cơn gió vùng cao nguyên đá.

Sau 10 năm xây dựng mô hình, đến nay hai xã: Tổng Cọt và Lũng Nặm phát triển 210 ha vùng nguyên liệu gừng hữu cơ để xuất khẩu

Ông Triệu Văn Thượng, nông dân xóm Tả Phâu, xã Lũng Nặm nhớ lại: Trước đây, bà con mình chỉ biết trồng ngô, trồng đậu tương. Mà ông trời ở đây khắc nghiệt lắm, nắng thì cháy da, mưa thì thối đất. Cây ngô mọc lên còi cọc như đứa trẻ suy dinh dưỡng, làm quần quật cả năm cũng bữa đói, bữa no. Đến năm 2008, cây gừng bắt đầu bén rễ ở Lục Khu. Nhờ khí hậu mát mẻ, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, gừng ở đây củ to, thịt vàng, mùi thơm nồng đặc biệt hơn hẳn các vùng khác. Bà con phấn khởi lắm, ngỡ như tìm thấy "cứu cánh". Nhưng niềm vui "ngắn chẳng tày gang". Gừng được mùa lớn, gừng chất đầy nhà, đầy sân. Nhưng thương lái ép giá, chỉ trả 2.000 đồng/kg. Mồ hôi công sức đổ xuống nương rẫy thu về chẳng đáng là bao, dù vẫn cao hơn trồng ngô chút đỉnh, nhưng sự bấp bênh khiến nhiều người nản lòng. Đỉnh điểm là năm 2016, giá gừng rớt thảm hại, các đối tác thu mua cũ phá vỡ hợp đồng, doanh nghiệp địa phương cũng đành "lực bất tòng tâm" vì chỉ là khâu trung gian. Và cây gừng Lục Khu đứng trước nguy cơ bị nhổ bỏ.

Giữa lúc người nông dân đang loay hoay tìm lối thoát, thì một "làn gió mới" đã thổi đến Lục Khu. Đó là Công ty TNHH Phát triển nông nghiệp và Tư vấn môi trường (DACE) bắt tay vào đầu tư từ năm 2015. Khác với cách làm "ăn xổi" của thương lái, DACE mang đến một tư duy hoàn toàn mới: Làm gừng hữu cơ để xuất khẩu sang Châu Âu, Mỹ, Nhật Bản. DACE ký hợp đồng trực tiếp với người dân, cam kết bao tiêu sản phẩm với giá ổn định, cao hơn thị trường. Nhưng đi kèm với quyền lợi là những yêu cầu khắt khe về kỹ thuật mà người dân Lục Khu chưa từng nghe tới.

Giám đốc Công ty DACE Trần Văn Hiếu, chia sẻ: Khi chúng tôi mang mẫu gừng Lục Khu sang Pháp, các chuyên gia nước ngoài đã thốt lên kinh ngạc vì chất lượng tuyệt vời của nó để làm gia vị và đồ uống. Nhưng để xuất khẩu được, gừng phải 'sạch' tuyệt đối. Không phân bón hóa học, không thuốc trừ sâu, không thuốc diệt cỏ. Hằng năm, DACE tổ chức 20 - 25 lớp tập huấn cho hơn 500 lượt nông dân. Cán bộ kỹ thuật của Công ty cùng ăn, cùng ở, cùng lên nương với dân để hướng dẫn cách ủ phân chuồng, cách nhận diện sâu bệnh, cách dùng chế phẩm vi sinh. Ban đầu bà con chưa thích nghi vì quen vứt nắm phân đạm cho nhanh, giờ phải đi ủ phân chuồng, phải phủ rơm giữ ẩm, lích kích quá. Nhưng chúng tôi kiên trì giải thích làm thế này đất mới khỏe, gừng mới không bị bệnh thối củ, bán mới được giá cao. Từ kết quả thực tế cho thấy, việc áp dụng công nghệ vi sinh và canh tác hữu cơ đã tạo ra những con số ấn tượng: Khả năng giữ ẩm của đất tăng 20 - 30%; mật độ vi sinh vật có lợi tăng gấp 2 - 3 lần; tỷ lệ hao hụt sau thu hoạch giảm mạnh từ 15% xuống còn 5%. Từ tư duy "làm đất để trồng cây" đã chuyển sang "nuôi đất để nuôi cây".

Đứng bên cạnh chúng tôi, ông Triệu Văn Thượng ở xã Lũng Nặm chia sẻ thêm: Từ khi thực hiện trồng gừng theo quy trình của DACE, gia đình ông đã bước sang trang mới. Năm 2022, ông trồng 1 tấn củ giống trên diện tích 3.000m2. Nhờ tuân thủ quy trình kỹ thuật, gừng không bị thối, củ to. Vụ gừng năm ấy tôi thu được 7 tấn củ, Công ty cho xe vào tận xóm thu mua, gia đình cầm trong tay hơn 100 triệu đồng từ bán gừng. Cả đời làm nương chưa bao giờ tôi dám mơ đến số tiền lớn như thế.

Người dân xóm Rằng Rụng, xã Lũng Nặm thu hoạch gừng.

Không chỉ ông Thượng, phong trào trồng gừng hữu cơ lan rộng khắp các xóm bản. Tại xóm Rằng Rụng, gia đình ông Đặng Văn Thái cũng là một điển hình tiêu biểu. Tận dụng những hốc đá tai mèo sắc nhọn trước kia bỏ hoang hoặc trồng ngô kém hiệu quả, ông Thái xuống giống 8 tạ gừng. Ông Thái đúc kết kinh nghiệm: Gừng hữu cơ chỉ dùng phân chuồng ủ hoai mục của trâu, bò nhà nuôi, không mất tiền mua phân hóa học. Trồng xong 1 tháng thì phủ cỏ, lá cây khô lên để giữ ẩm. Cỏ mục ra lại thành phân bón lại cho cây. Ít công chăm sóc mà cây vẫn sinh trưởng tốt.

Vụ gừng đông xuân 2024 - 2025, ông Thái thu về hơn 5 tấn gừng. Với giá thu mua ổn định từ 8.000 - 10.000 đồng/kg (DACE cam kết mua cao hơn thị trường 10 - 20%), ông Thái thu nhập gần 50 triệu đồng. Số tiền này giúp gia đình ông trang trải cuộc sống, sửa sang nhà cửa và lo cho con cái học hành. Ông Thái bảo, gia đình tôi trồng 4 năm nay rồi, có công ty bao tiêu nên không lo ế hàng nữa.

Tại xã Tổng Cọt, ông Hoàng Văn Hạ, Trưởng xóm Cà Tiểng, không chỉ là người đi đầu mà còn là người truyền lửa cho bà con. Vụ gừng năm nay, cả xóm Cà Tiểng trồng 17ha, trong đó, 42/44 hộ đều đạt chuẩn hữu cơ quốc tế. Riêng nhà ông Hạ trồng nhiều nhất xóm với 2,2 tấn giống. Ông Hạ nhẩm tính: Năm nay chắc chắn thu được khoảng 12 tấn, ước tính thu nhập trên 100 triệu đồng. Nhờ cây gừng mà tôi mua được xe máy mới, sắm sửa tiện nghi trong nhà. Sang năm tôi đăng ký trồng lên 3 tấn giống, phấn đấu thu 19 tấn củ.

Tiêu chuẩn thu mua gừng hữu cơ của DACE là củ nguyên vẹn, không bị trầy xước, đựng bao nilon trắng

Liên kết "4 nhà" mở hướng thoát nghèo

Sự thành công của mô hình gừng hữu cơ Lục Khu là kết quả của sự liên kết chặt chẽ, minh bạch giữa: Nhà nước - Doanh nghiệp - Nhà khoa học và Nhà nông. Chủ tịch UBND xã Tổng Cọt Dương Văn Thịnh, khẳng định: Cây gừng đã thực sự trở thành cây thế mạnh, cây thoát nghèo của địa phương nên xã duy trì từ 100 - 120 ha/vụ. Tổng diện tích sản xuất nông nghiệp của xã là 17.000ha nên tiềm năng mở rộng cây trồng mũi nhọn này còn rất lớn. Hằng năm, chúng tôi định hướng tăng 12 - 15% diện tích gừng hữu cơ. Chính quyền xã luôn đồng hành, phối hợp chặt chẽ với DACE để chuyển giao kỹ thuật cho bà con.

Tại xã Lũng Nặm, diện tích gừng đã đạt 120ha, phủ xanh các xóm Táy Trên, Thượng Sơn, Nặm Giạt... Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Nặm Nông Văn Trưởng, cho biết: Hiện nay 30% diện tích với 158 hộ dân đã được cấp chứng nhận hữu cơ quốc tế. 70% diện tích còn lại cũng đang được DACE thu mua và chuyển đổi dần. Thu nhập bình quân từ gừng đạt 50 - 60 triệu đồng/hộ, cá biệt có hộ lên đến 120 triệu đồng.

Vùng Lục Khu hiện trồng được khoảng 150/210ha gừng hữu cơ có chứng nhận quốc tế (Mỹ, EU, Nhật Bản).

Giám đốc DACE Trần Văn Hiếu cho biết: Hiện Công ty đã xây dựng vùng nguyên liệu khoảng 2.300ha gia vị, liên kết với hơn 3.000 hộ dân. Giai đoạn 2026 - 2030, mục tiêu là mở rộng lên 5.000ha, liên kết với 7.000 hộ. Riêng cây gừng hữu cơ sẽ đạt 385 ha tại các xã trọng điểm: Tổng Cọt, Lũng Nặm, Trường Hà và tiếp tục mở rộng đến các xã: Đông Khê, Hà Quảng, Hạ Lang

Để hiện thực hóa cam kết gắn bó lâu dài, DACE đang có kế hoạch đầu tư 20 tỷ đồng xây dựng Nhà máy chế biến gừng ngay tại xã Trường Hà. Nhà máy này sẽ chế biến gừng tươi, gừng muối, gừng xuất khẩu trực tiếp sang Mỹ và EU. Điều này đồng nghĩa với việc củ gừng Lục Khu sẽ không chỉ dừng lại ở việc bán thô mà sẽ được nâng tầm giá trị, trở thành sản phẩm công nghiệp hiện đại.

Trong cái lạnh của vùng cao, người ta thấy ấm lòng bởi sự hồi sinh của một vùng đất. Lục Khu không còn là "vùng đất khát" mà đang chuyển mình thành vùng đất của hy vọng của những nương gừng hữu cơ vươn mình ra thế giới.

Bài cuối: Củ gừng vùng đá bước chân vào chuỗi giá trị toàn cầu

Hoàng Ngơi