Hà Nội ngày trở về trong ký ức người tiếp quản Thủ đô

Nhân dịp kỷ niệm 72 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (10.10.1954 – 10.10.2026), Văn Hoá xin giới thiệu bài viết từ ký ức của ông Nguyễn Văn Khang (sinh năm 1935, hiện đang trú tại Hà Nội). Ông là một trong những đội viên Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô, trực tiếp chứng kiến thời khắc Hà Nội sạch bóng quân thù, được trở về giữa vòng tay đón chào của nhân dân.

Những ngày chuẩn bị cho giờ phút lịch sử

Năm 1954, sau Chiến thắng Điện Biên Phủ, nhiệm vụ tiếp quản Thủ đô được đặt ra. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, Trung ương Đoàn Thanh niên cứu quốc đã huy động đoàn viên từ các trường trung học kháng chiến như Tân Trào (Tuyên Quang), Hùng Vương (Phú Thọ), Lương Ngọc Quyến, Ngô Sĩ Liên, Huỳnh Thúc Kháng, Lam Sơn, Thăng Thuyên, Nguyễn Thượng Hiền và Sư phạm Khu học xá, tập hợp thành lực lượng chuẩn bị cho ngày trở về Hà Nội.

Đại quân tiến vào Hà Nội tiếp quản Thủ đô trong niềm hân hoan của người dân. Ảnh Tư liệu

Hơn 300 anh chị em chúng tôi, những người còn trẻ, có kiến thức và khả năng vận động quần chúng, được tập huấn tại Thủ đô kháng chiến. Nhiệm vụ đặt ra không chỉ là chuẩn bị đón đại quân tiến vào Hà Nội, mà còn giúp đồng bào hiểu rõ chính sách của Chính phủ đối với các tầng lớp nhân dân, đập tan những luận điệu xuyên tạc của địch.

Đội Thanh niên công tác tiếp quản Thủ đô do anh Vương Bích Vượng làm Đội trưởng, được tổ chức thành 15 phân đội đã có mặt tại Thủ đô ngày 6.10.1954, đóng quân tại Nhà thương Đồn Thủy. Lúc này, lực lượng Pháp chưa rút khỏi Hà Nội.

Mỗi phân đội phụ trách từ 1 - 3 phố, trong tổng số 36 phố phường của Hà Nội lúc bấy giờ. Phân đội 12 do chị Trần Thị Trang làm phân đội trưởng, phụ trách các phố Hàng Bông, Hàng Hành, Hàng Gà, Ngõ Huyện và Lý Quốc Sư.

Trong những ngày trước 10.10, một số anh em được triệu tập đến Ủy ban Quân quản Thủ đô để trực tiếp làm việc với phía Pháp, nhận bàn giao các công sở, bệnh viện và đồn cảnh binh. Những người này được cử sang Đoàn Hành chính, mang theo giấy ủy nhiệm do Trung tá Nguyễn Thế Hùng, Trưởng đoàn đại biểu Quân đội nhân dân Việt Nam, ký ngày 6.10.1954.

Ông Nguyễn Văn Khang, đội viên Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô. Ảnh: N.Ánh

Tôi nhớ rằng, việc bàn giao được tiến hành chặt chẽ, nghiêm chỉnh. Có những lúc công việc trở nên căng thẳng, nhưng cuối cùng phía Pháp phải công nhận những thiếu sót của mình. Từng cơ quan, từng công sở được bàn giao là thêm một bước đưa Hà Nội trở về với chính quyền cách mạng.

Gió thu Hà Nội và những lá cờ đỏ

Điều khiến tôi nhớ nhất trong những ngày ấy là cảnh quân Pháp rút khỏi Hà Nội. Trên con đường ven đê sông Hồng, từ khu vực Viện Bác Cổ đến đầu đường lên cầu Long Biên, quân Pháp lầm lũi ra đi.

Những người lính đeo ba lô nặng trĩu, bên cạnh là xe tải, xe Jeep nối nhau di chuyển. Không còn cảnh phô trương sức mạnh, trước mắt tôi lúc ấy chỉ là hình ảnh một đội quân đang rời khỏi Hà Nội.

Đội viên Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô chụp ảnh cùng Đội trưởng Vương Bích Vượng. Ảnh Tư liệu

Tôi vẫn nhớ cảm giác của mình khi nhìn thấy những lá cờ tung bay trong gió thu Hà Nội. Vừa vui, vừa xúc động. Gió thu mát rượi, cờ đỏ phấp phới trên những mái nhà, trước những cánh cửa nhà mở toang dọc con đường ven sông. Những tấm biểu ngữ mà đội viên Thanh niên công tác tiếp quản đã chuẩn bị từ trước được giương cao.

Mỗi lá cờ như mang theo niềm vui đã dồn nén qua bao năm tháng, như một lời khẳng định rằng Hà Nội đã trở về với nhân dân, với Tổ quốc.

Những người lính Pháp lặng lẽ rời đi, những lá cờ uốn lượn trong gió, không khí của một thành phố đang chuyển mình từ những ngày tháng bị chiếm đóng sang thời khắc tự do. Đó là sự tương phản mà tôi không thể quên: một bên là đoàn quân thất trận, một bên là nhân dân Hà Nội hân hoan đón ngày giải phóng.

Hà Nội đã trải qua biết bao gian khổ, nhưng trong giờ phút ấy, niềm vui hiện lên thật bình dị mà thiêng liêng, không phải bằng những lời nói lớn lao mà bằng ánh mắt và nụ cười của người dân.

Hình ảnh in sâu trong ký ức suốt 72 năm

Rồi ngày mong đợi cũng đến, ngày 10.10.1954, Hà Nội rợp bóng cờ.

Đại quân tiến vào tiếp quản Hà Nội. Sau những năm tháng kháng chiến trường kỳ, Thủ đô đã được giải phóng.

Các đường phố được dọn dẹp sạch sẽ. Người dân mặc những bộ quần áo đẹp nhất, đứng hai bên hè phố, hướng mắt về những cửa ô, chờ đón đoàn quân chiến thắng với niềm vui, niềm tự hào hiện rõ trên mỗi gương mặt.

Đội viên Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô những ngày mùa thu tháng Mười năm 1954. Ảnh: NVCC

Từ phía Bắc, bộ đội tiến vào qua đường Đồng Xuân, Hàng Đào. Từ phía Nam, hai cánh quân theo đường Bà Triệu và Cửa Nam, qua Hàng Bông, rồi hội quân tại khu vực Bờ Hồ.

Những bước chân nối nhau tiến vào thành phố. Người dân đứng hai bên đường vẫy chào, những cái bắt tay, những cuộc gặp gỡ diễn ra trong niềm vui và xúc động. Quân với dân gặp nhau, như những người thân sau một thời gian dài xa cách.

Âm vang lời ca “trùng trùng quân đi như sóng” của bài hát “Tiến về Hà Nội” lan khắp nơi. Trước ngày giải phóng, chính các đội viên Thanh niên công tác tiếp quản chúng tôi đã dạy bài hát ấy cho thanh thiếu niên Hà Nội. Để rồi trong ngày đại quân tiến vào, giai điệu quen thuộc vang lên giữa phố phường, hòa cùng tiếng reo vui và không khí náo nức của nhân dân.

Tại trung tâm Bờ Hồ, Chủ tịch Ủy ban Hành chính Trần Duy Hưng và Chủ tịch Ủy ban Quân chính thành phố Hà Nội Vương Thừa Vũ cũng có mặt cùng nhân dân. Những cái bắt tay, những gương mặt rạng rỡ, niềm vui hội ngộ đã làm nên hình ảnh không thể phai mờ của ngày giải phóng.

Với tôi, ngày 10.10 không chỉ là ngày đoàn quân tiến vào Thủ đô. Đó còn là ngày những mong đợi của người dân Hà Nội được đáp lại, ngày thành phố “trở về” trong niềm vui chung của cả nước.

Đội viên Đội Thanh niên xung phong tiếp quản Thủ đô cùng lực lượng bộ đội tiến vào Hà Nội. Ảnh Tư liệu

Sau những năm tháng chiến tranh, Hà Nội đã được giải phóng mà không phải chứng kiến cảnh đổ máu, tan vỡ, chết chóc trong thời khắc tiếp quản. Đó là điều khiến tôi càng thêm xúc động mỗi khi nhớ lại. Bao gian khổ của cuộc kháng chiến trường kỳ, những tháng ngày gối đất nằm sương dường như lắng lại trong niềm vui của ngày toàn thắng.

Hà Nội mến yêu, Hà Nội ngàn năm văn vật, Hà Nội của chúng ta đã trở về với Tổ quốc Việt Nam.

Năm nay là năm thứ 72 kể từ ngày giải phóng Thủ đô. Hà Nội đã thay đổi nhiều. Thành phố ngày càng rộng lớn, ngày càng đẹp hơn. Những con phố, những công trình và nhịp sống hôm nay mang diện mạo khác xa Hà Nội của những ngày tôi cùng đồng đội bước vào tiếp quản.

Nếu phải chọn một hình ảnh để nói về Hà Nội trong ký ức mình, tôi vẫn chọn những lá cờ đỏ bay trong gió thu năm ấy. Bởi với tôi, đó không chỉ là dấu hiệu của một ngày chiến thắng. Đó còn là hình ảnh của niềm tin, của sự trở về, của Hà Nội vẹn toàn trong ngày toàn thắng.