Hà Nội sẽ hiện thực hóa thành công quy hoạch đô thị hiện đại, thông minh ven sông Hồng

Đầu Xuân mới, phóng viên cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội đã phỏng vấn Tiến sĩ Nguyễn Anh Thư – Khoa Di sản văn hóa, Đại học Văn hóa Hà Nội về chủ đề viết tiếp câu chuyện văn minh sông Hồng, từ quá khứ tới hiện đại trên hành trình xây dựng và phát triển Thủ đô.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Thư – Khoa Di sản văn hóa, Đại học Văn hóa Hà Nội

Thưa bà, vì sao sông Hồng lại được đánh giá là một dòng chảy mang nặng những giá trị lịch sử gắn với sự hình thành và phát triển của Thăng Long-Đông Đô-Hà Nội?

Sông Hồng không chỉ là trục thủy văn lớn nhất miền Bắc Việt Nam, mà còn là cái nôi địa lý, lịch sử, văn hóa, nơi sản sinh các nền văn hóa rực rỡ như Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun, Đông Sơn, là tiền đề cho sự hình thành nhà nước Văn Lang, Âu Lạc và các triều đại phong kiến độc lập sau này. Sông Hồng là mạch nguồn dẫn nước và tích tụ phù sa bồi đắp nên đồng bằng Bắc Bộ, biến vùng châu thổ sông Hồng trở thành vùng "tụ thủy, tụ nhân", hun đúc nên một miền đất trù phú, địa linh và phát triển bền vững và dần trở thành cái nôi của văn minh Đại Việt, trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa - quân sự của lịch sử Việt Nam. Theo dòng chảy thời gian, sông Hồng đã chứng kiến, góp phần kiến tạo bao huyền tích và dấu son lịch sử: từ huyền thoại Lạc Long Quân và Âu Cơ, truyền thuyết Sơn Tinh và Thủy Tinh, Thánh Gióng, cho đến câu chuyện Chử Đồng Tử & Tiên Dung, từ Đại La, Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội đến vùng châu thổ Bắc Bộ ngày nay - trung tâm chính trị, văn hóa, tri thức và sáng tạo của cả nước.

Có thể thấy rõ, một trong những đặc điểm địa lý tự nhiên nổi bật mang tính xuyên suốt của Thăng Long – Hà Nội chính là gắn liền với yếu tố Nước, hay nói như cố GS. Trần Quốc Vượng; Hà Nội là “thành phố sông hồ”, như chính ý nghĩa tên gọi của thủ đô “nằm trong sông” (với giới hạn phía đông là sông Hồng và phía tây là sông Đáy).

Lễ hội làng Đồng Kỵ. Ảnh: Ngọc Hợp

Các nền văn minh lớn trên thế giới thường gắn với các con sông. Ở ta, sông Hồng còn được gọi là là sông Mẹ. Giá trị của sông Hồng trong bồi đắp văn hóa Thăng Long - Hà Nội ra sao, thưa bà?

Từ thuở sơ khai của nhân loại, những dòng sông lớn luôn là nơi khởi nguyên của các nền văn minh. Sông Hồng khởi nguồn từ núi Ngũ Lĩnh, một nhánh cao nguyên thiêng liêng phía nam Trung Quốc, nơi cũng là đầu nguồn của sông Tương Giang và sông Trường Giang - những dòng sông được xem là trục xương sống của văn minh phương Nam Trung Hoa. Như vậy, sông Hồng cùng chung khởi nguồn khí mạch với những con sông đã kiến tạo nên các trung tâm văn minh lớn của phương Đông.

Với người Việt, sông Hồng chính là “dòng sông Mẹ”, huyết mạch nuôi dưỡng đất nước và dân tộc từ thời đại Hồng Bàng cho đến hiện tại. Từ phù sa sông Mẹ, người Việt đã tạo nên nền văn minh nông nghiệp lúa nước, sống hòa thuận cùng tự nhiên, hình thành các chợ bến dọc sông, phát triển trao đổi hàng hóa và nghề thủ công truyền thống (làm gốm, luyện kim, làm mộc, đan lát mây tre, trồng dâu nuôi tằm dệt vải...). Cư dân ven sông Hồng không chỉ tạo dựng cộng đồng làng xã gắn kết mà còn hình thành nên một trật tự vận hành linh hoạt, phản ánh sự tiến hóa của tư duy tổ chức xã hội. Qua thời gian, từ những mối quan hệ huyết tộc, làng nghề, bến chợ đến các thể chế tự quản và điều phối cộng đồng, họ đã kiến tạo nên một mô hình điều hòa lợi ích giữa con người và tự nhiên. Các thể chế này dần kết nối thành mô hình quốc gia mềm dẻo mà bền chặt, biểu hiện qua quá trình liên kết, phân quyền linh hoạt - một “dòng chảy” thể chế tự nhiên, hài hòa và bền vững như chính nhịp sông Hồng. Với Thăng Long, từ thời Lý – Trần đến Lê sơ đến Kẻ Chợ và Hà Nội sau này, sông Hồng luôn đảm nhiệm vai trò là trục kinh tế chính của đồng bằng Bắc Bộ, cũng là mạch nguồn văn hóa kết nối xuyên suốt hàng ngàn năm lịch sử, bồi đắp nền văn hóa Đại Việt phát triển rực rỡ với những thành tựu rất đáng tự hào.

Sự giao thoa, hội tụ, kết tinh của dòng chảy văn hóa trong suốt chiều dài lịch sử đã tạo nên một bản sắc văn hóa rất riêng cho vùng đất và con người Hà Nội.

Tiến sĩ Nguyễn Anh Thư tại đình Chèm, phía sau là sông Hồng

Hiện nay, Thủ đô Hà Nội đang thực hiện dự án lớn để hiện thực hóa “khát vọng sông Hồng”. Bà kỳ vọng gì vào sự vươn mình của Hà Nội trong tương lai nhìn từ góc độ văn hóa?

Trong mọi thời kỳ, việc quy hoạch, phát triển và bảo tồn không gian ven sông Hồng không đơn thuần là câu chuyện của thủy lợi hay đô thị học, mà luôn là hành trình kết nối với mạch nguồn văn hóa, với khí linh non sông, với tầm nhìn chiến lược về một “kinh đô của các bậc đế vương muôn đời”. Đến nay, Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội đã đang là trung tâm kinh tế - chính trị - văn hóa của một Việt Nam truyền thống và hiện đại, đang phát triển như vũ bão trong kỉ nguyên vươn mình của dân tộc. Để hiện thực hóa khát vọng sông Hồng, thành phố Hà Nội đang triển khai các dự án trọng điểm nhằm đánh thức và trả lại vị trí trung tâm cho trục thủy đạo sông Hồng trong quy hoạch đô thị, hình thành một trục cảnh quan giàu sinh khí, đậm bản sắc, nơi câu chuyện nền văn minh sông Hồng tiếp tục được viết tiếp mỗi ngày. Cách tiếp cận này đưa nền văn minh sông Hồng trở lại đời sống đương đại không phải dưới dạng tĩnh, mà như một dòng chảy sống động nơi quá khứ được gợi nhớ hiện hữu vào mạch kể câu chuyện văn minh sông Hồng.

Phối cảnh tổng thể Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng. Ảnh: CĐT

Câu hỏi cuối, lời chúc của ‘bà trong năm mới Bính Ngọ?

Bước sang năm mới, xin gửi một lời chúc đến quý độc giả “Nhất nguyên phục thủy, vạn tượng canh tân” với mong muốn khởi đầu một chu kỳ nguyên khí mới, muôn vật, cảnh vật đều được đổi mới. Năm cũ qua đi, năm mới sẽ mang đến cho mọi người hy vọng và thay đổi tích cực cho cuộc sống. Tôi cũng tin tưởng, với quyết tâm của cả hệ thống chính trị, sự đồng lòng của người dân, Hà Nội sẽ hiện thực hóa thành công quy hoạch đô thị hiện đại, thông minh ven sông Hồng, khơi thông nguồn lực mạnh mẽ từ dòng sông Mẹ, đồng thời giữ gìn, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của vùng đất kinh kỳ ngàn năm văn hiến. Giữ gìn bản sắc không chỉ là bảo tồn lớp ký ức, mà là gìn giữ một nền tảng giá trị đang trực tiếp định hình cách Hà Nội phát triển. Chỉ khi Văn hiến - Bản sắc được phát huy thành nguồn lực nội sinh dẫn dắt sáng tạo, Hà Nội mới có thể nâng tầm vị thế Thủ đô trong nước và trên trường quốc tế, trở thành đại đô thị văn minh, hiện đại, kết nối toàn cầu.

Xin cảm ơn bà và chúc bà một năm Bính Ngọ “mã đáo thành công”.

HOÀNG LAN