Hà Nội triển khai hệ thống đường sắt đô thị: Sáu nhóm nhiệm vụ để các cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả
Nhận định việc TP Hà Nội triển khai hệ thống đường sắt đô thị (ĐSĐT) với mục tiêu hoàn thành vào năm 2030 là một lựa chọn chiến lược và đúng thời điểm, Đại biểu Quốc hội, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn chỉ rõ, lần đầu tiên Hà Nội có đủ “ba tầng” thể chế cho ĐSĐT. Nhấn mạnh vấn đề năng lực thực thi, PGS.TS Nguyễn Ngọc Sơn khuyến nghị sáu nhóm nhiệm vụ để các cơ chế đặc thù phát huy hiệu quả.
Ba điểm đột phá
HĐND TP Hà Nội đã thông qua Nghị quyết số 101 ngày 4/11/2026 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để đầu tư xây dựng các tuyến ĐSĐT. Theo ông, đâu là nội dung có ý nghĩa đột phá? Cùng với Luật Thủ đô năm 2026, Nghị quyết số 188/2025/QH15, TP sẽ có thêm những điều kiện gì?
- Theo tôi, Nghị quyết số 101 có ba điểm đột phá. Một là, đột phá về phương thức tổ chức thực hiện. Thay vì chia dự án thành nhiều gói thầu với nhiều nhà thầu, nhiều giao diện như trước, Nghị quyết áp dụng mô hình nhà thầu chiến lược và hợp đồng chìa khóa trao tay theo mẫu FIDIC (Hiệp hội Quốc tế các Kỹ sư Tư vấn). Một đầu mối chịu trách nhiệm xuyên suốt từ khảo sát, thiết kế kỹ thuật tổng thể (FEED), thi công, lắp đặt thiết bị, chạy thử đến vận hành thương mại. Điều này khắc phục đúng “căn bệnh” của các dự án trước: trách nhiệm bị phân tán, đứt gãy giao diện giữa các gói thầu, khi chậm thì không xác định được ai chịu trách nhiệm chính.
Hai là, cơ chế đặc thù đi kèm cơ chế kiểm soát. Đây là điểm tôi đánh giá cao nhất. Nghị quyết đặt mức trần giá trị hợp đồng bình quân đối với đoạn đi ngầm không quá 120 triệu USD/km; giá được điều chỉnh theo kết quả kiểm toán của Kiểm toán Nhà nước theo hướng chỉ giảm, không tăng. Tiền tạm ứng, thanh toán phải đi qua tài khoản tại ngân hàng thương mại có trụ sở tại Hà Nội, chủ đầu tư nhận sao kê định kỳ hai tuần một lần; nghiệm thu, thanh toán căn cứ sản phẩm và mốc thực hiện. Tức là rút ngắn những khâu không cần thiết, nhưng không nới lỏng kỷ luật tài chính.
Ba là, đột phá về giải phóng mặt bằng. Đây vốn là “điểm nghẽn” lớn nhất của mọi dự án hạ tầng đô thị. Nghị quyết cho phép thực hiện bồi thường, tái định cư, di dời hạ tầng kỹ thuật căn cứ nhiệm vụ dự án và quy hoạch chi tiết 1/500 hoặc quy hoạch tổng mặt bằng, không phải lập dự án thành phần riêng; quy hoạch được duyệt đến đâu triển khai đến đó; phân cấp cho UBND cấp xã chủ động và chịu trách nhiệm về tiến độ bàn giao mặt bằng. Đây là cách làm phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.
Bên cạnh đó, Nghị quyết còn có các quy định đáng chú ý về chuyển giao công nghệ thực chất, quyền đối với dữ liệu và tài liệu kỹ thuật, áp dụng BIM (Mô hình thông tin công trình), GIS (Hệ thống thông tin địa lý), bản sao số (Digital Twin) trong toàn vòng đời dự án và cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm cho người thực thi nếu không vụ lợi, làm đúng thẩm quyền, trình tự mà vẫn xảy ra thiệt hại do yếu tố khách quan.
Về điều kiện tổng thể, tôi cho rằng lần đầu tiên Hà Nội có đủ “ba tầng” thể chế cho ĐSĐT.
Tầng thứ nhất là Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội, tạo khung cơ chế đặc thù, đặc biệt về thẩm quyền, trình tự thủ tục rút gọn, thiết kế FEED thay cho thiết kế cơ sở, đa dạng hóa nguồn vốn, phát triển TOD và phát triển công nghiệp đường sắt.
Tầng thứ hai là Luật Thủ đô năm 2026 (Luật số 02/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026), cho phép HĐND TP quy định các khoản thu từ diện tích sàn xây dựng tăng thêm, giá trị tăng thêm từ đất, phí cải thiện hạ tầng trong khu vực TOD và giữ lại toàn bộ để tái đầu tư cho ĐSĐT, TP đã cụ thể hóa bằng các Nghị quyết số 66 và 67/2026/NQ-HĐND.
Cùng với đó, Luật Phát triển đô thị năm 2026 lần đầu luật hóa mô hình TOD (mô hình phát triển đô thị lấy định hướng giao thông công cộng làm trọng tâm) trên phạm vi cả nước. Tầng thứ ba là Nghị quyết số 101/2026/NQ-HĐND, công cụ tổ chức thực hiện ở cấp dự án.
Như vậy, TP đã có thẩm quyền, có cơ chế tạo nguồn lực và có phương thức thực hiện. Điều kiện còn lại và cũng là điều kiện quyết định, là năng lực thực thi.
Sáu nhóm nhiệm vụ
Để các chính sách đặc thù thật sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn, theo ông, TP Hà Nội cần làm gì?
- Kinh nghiệm cho thấy, cơ chế đặc thù chỉ phát huy hiệu quả khi có ba yếu tố: văn bản hướng dẫn kịp thời, con người đủ năng lực và giám sát minh bạch. Tôi xin đề xuất sáu nhóm nhiệm vụ.
Thứ nhất, ban hành ngay các quy định chi tiết. UBND TP cần sớm quy định cụ thể nội hàm các khoản mục trong mức trần chi phí như Ban Đô thị HĐND TP đã đề nghị cùng quy trình giải phóng mặt bằng rút gọn, kiểm soát tạm ứng, quản lý dữ liệu, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực vận hành. Cơ chế đã có hiệu lực từ ngày 14/11/2026; nếu hướng dẫn chậm, cán bộ cơ sở sẽ không dám làm.
Thứ hai, nâng tầm năng lực chủ đầu tư. Với hợp đồng chìa khóa trao tay, rủi ro lớn nhất là bất cân xứng thông tin: nhà thầu nắm toàn bộ thiết kế, công nghệ, còn chủ đầu tư nếu không đủ chuyên môn thì chỉ “ký nhận”. Ban Quản lý ĐSĐT cần được kiện toàn, có đội ngũ kỹ sư của chủ đầu tư, thuê tư vấn giám sát và đánh giá an toàn độc lập có uy tín quốc tế, có cơ chế đãi ngộ đủ hấp dẫn để thu hút chuyên gia giỏi.
Thứ ba, quản trị rủi ro tập trung. Khi một nhà thầu chiến lược đảm nhận cả 5 tuyến, rủi ro cũng tập trung vào một đầu mối. Hợp đồng cần có các mốc kiểm soát trung gian gắn chế tài, bảo lãnh thực hiện đủ mạnh, quyền can thiệp của chủ đầu tư khi nhà thầu vi phạm nghiêm trọng và phương án dự phòng cho từng tuyến.
Thứ tư, giải phóng mặt bằng và tái định cư phải đi trước một bước, công khai, minh bạch, ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc gần nhà ga gắn với TOD để người dân được hưởng lợi từ dự án. Cấp xã được phân cấp thì phải được giao đủ nguồn lực và nhân lực.
Thứ năm, bảo đảm tài chính bền vững. Nguồn thu từ TOD thường chỉ hình thành khi tuyến đã có hình hài, tức là có độ trễ, trong khi nhu cầu chi tập trung ngay trong 2026 - 2030. TP cần kế hoạch tài chính trung hạn cho toàn chương trình, đánh giá khả năng trả nợ, công khai cơ cấu nguồn vốn, tránh dồn áp lực lên ngân sách và các nhiệm vụ chi thiết yếu khác.
Thứ sáu, giám sát theo mốc và công khai. HĐND TP, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội cần giám sát định kỳ theo các mốc tiến độ, chi phí; Kiểm toán Nhà nước kiểm toán đồng hành; thông tin tiến độ, giải ngân được công khai để người dân cùng giám sát. Cơ chế miễn trách nhiệm phải đi đôi với minh bạch: bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, nhưng không trở thành “lá chắn” cho hành vi vụ lợi.
Ngoài ra, phải chuẩn bị ngay từ bây giờ cho khâu vận hành: xe buýt gom khách, vé điện tử liên thông, bãi đỗ xe, không gian đi bộ tiếp cận nhà ga. Có tàu mà không có hành khách thì hiệu quả đầu tư sẽ rất thấp.

Phương án 5 tuyến ĐSĐT của TP Hà Nội. (Ảnh: UBND TP)
5 “chốt chặn” để làm chủ hệ thống
Đối với vấn đề tiêu chuẩn kỹ thuật và chuyển giao công nghệ, ông có khuyến nghị gì, thưa ông?
- Đây là vấn đề then chốt, quyết định Hà Nội sẽ làm chủ hệ thống hay phụ thuộc lâu dài. Bài học từ tuyến 2A và tuyến 3 mỗi tuyến một nguồn vốn, một hệ tiêu chuẩn, một nhà cung cấp là khó liên thông, phụ thuộc phụ tùng, chi phí bảo trì cao. Tôi có năm khuyến nghị.
Một là, thống nhất một bộ tiêu chuẩn kỹ thuật cho toàn mạng lưới, không chỉ cho 5 tuyến này. Khổ đường 1.435mm và hệ thống điều khiển chạy tàu CBTC đã được lựa chọn; cần thống nhất tiếp các thông số về cấp điện, giao thức tín hiệu, cửa chắn ke ga, vé điện tử, đề-pô và trung tâm điều hành đa tuyến. Bộ Xây dựng, Bộ Khoa học và Công nghệ cần khẩn trương hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn quốc gia về ĐSĐT; trong khi chờ, TP cần ban hành bộ tiêu chuẩn áp dụng cho chương trình, chuyển đổi có chọn lọc các tiêu chuẩn quốc tế. Nguyên tắc là kiến trúc mở, giao diện chuẩn, không để bị “khóa” vào một nhà cung cấp duy nhất. Đặc biệt, với mục tiêu tự động hóa không người lái (GoA4), yêu cầu về đánh giá an toàn độc lập phải được đặt lên hàng đầu.
Hai là, chuyển giao công nghệ phải đo đếm được. Không thể dừng ở cam kết chung chung. Hợp đồng cần phụ lục định lượng: danh mục công nghệ chuyển giao, lộ trình nội địa hóa theo từng năm và từng hạng mục từ xây lắp, kết cấu, lắp ráp toa xe đến thiết bị điện, bảo trì số lượng kỹ sư, kỹ thuật viên Việt Nam được đào tạo và cấp chứng chỉ, quyền tiếp cận tài liệu, phần mềm, mã nguồn hoặc cơ chế ký quỹ mã nguồn. Kết quả chuyển giao cần gắn với thanh toán: không đạt mốc thì giữ lại một phần giá trị hợp đồng. Việc đặt mua số lượng lớn đoàn tàu là lợi thế đàm phán để yêu cầu lắp ráp, sản xuất linh kiện trong nước.
Ba là, đặt hàng để hình thành công nghiệp đường sắt trong nước. Việc doanh nghiệp trong nước giữ vai trò nhà thầu chiến lược là cơ hội lớn. Cần tận dụng cơ chế đặt hàng, giao nhiệm vụ cho doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học trong nước tham gia ngay từ khâu thiết kế, lựa chọn thiết bị; đầu tư trung tâm đào tạo thực hành về vận hành, bảo trì; liên kết với các trường đào tạo kỹ thuật giao thông, xây dựng để chuẩn bị nhân lực cho cả mạng lưới gần 1.000km trong tương lai.
Bốn là, làm chủ dữ liệu và an ninh mạng. Toàn bộ dữ liệu BIM, GIS, bản sao số, cấu hình hệ thống phải thuộc quyền sở hữu của TP, theo một chuẩn dữ liệu chung. Hệ thống điều khiển chạy tàu tự động là hạ tầng trọng yếu, phải được bảo đảm an ninh mạng ngay từ thiết kế.
Năm là, bảo đảm liên thông với mạng lưới quốc gia. Các ga kết nối với đường sắt quốc gia, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng cần có tiêu chuẩn giao diện thống nhất, để hành khách và hàng hóa được kết nối thuận lợi giữa Thủ đô với vùng và cả nước.
Theo tôi, thước đo thành công của chuyển giao công nghệ không phải là số khóa tập huấn, mà là đến năm 2030 kỹ sư Việt Nam tự vận hành, bảo trì được hệ thống và đến năm 2035 doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực làm tổng thầu những tuyến tiếp theo.
Trân trọng cảm ơn ông!

