Hạ tầng đô thị: Lực kéo cho tăng trưởng 2 con số

Công trường thi công dự án cầu Tứ Liên trên sông Hồng đang được triển khai với nhiều hạng mục nền móng, tập kết máy móc và vật liệu phục vụ thi công. Ảnh: Lê Đông - TTXVN

Trong bối cảnh đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới, việc xác lập mục tiêu tăng trưởng kinh tế ở mức 2 con số không còn là một kỳ vọng xa vời mà đã trở thành mệnh lệnh chiến lược.

Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng đã khẳng định, việc hoàn thiện hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại là một trong ba đột phá chiến lược xuyên suốt. Đây là "chìa khóa" để mở cánh cửa đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao vào năm 2030.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng “2 con số” đặt ra yêu cầu tạo dư địa phát triển mới, đầu tư hạ tầng đô thị quy mô lớn đang trở thành động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng không gian phát triển.

Hạ tầng là động lực then chốt

Trong định hướng mục tiêu của Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng cũng như Kết luận số 18-KL/TW Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV đều xác định phát triển nhanh, bền vững đất nước; phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên gắn với giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát, bảo đảm các cân đối lớn; cải thiện và nâng cao toàn diện đời sống nhân dân.

Thực hiện thắng lợi mục tiêu đến năm 2030, trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình cao, thuộc nhóm 30 nền kinh tế có quy mô GDP hàng đầu thế giới.

Để hiện thực hóa tầm nhìn này, các đô thị lớn trên cả nước đang triển khai tăng tốc đầu tư hạ tầng chưa từng có với mục tiêu khai thông dòng chảy kinh tế, mở rộng không gian phát triển và nâng cao vị thế quốc gia.

Cụ thể, trong giai đoạn 2026-2030, các đô thị đầu tàu như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ… đều đồng loạt đẩy nhanh các dự án giao thông chiến lược.

Cụ thể, Hà Nội với các dự án đường vành đai; cầu lớn qua sông Hồng; đường sắt đô thị (metro)... Thành phố Hồ Chí Minh với Vành đai 3, Vành đai 4, metro, cảng trung chuyển quốc tế... Đà Nẵng với cảng Liên Chiểu, logistics miền Trung. Cần Thơ với cao tốc và logistics vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Sự chuyển dịch này thấy rõ nhất tại Thủ đô Hà Nội. Thành phố đang quyết liệt thực hiện mô hình "chùm đô thị đa cực-đa trung tâm", dịch chuyển trọng tâm phát triển từ lõi nội đô lịch sử sang các vùng vệ tinh đầy tiềm năng.

Phối cảnh dự án Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng trên địa bàn thành phố Hà Nội. (Ảnh: Phan Phương/TTXVN)

Với tổng nguồn lực huy động dự kiến vượt ngưỡng 1,5 triệu tỷ đồng cho cả nhiệm kỳ, Hà Nội đang tập trung toàn lực vào các dự án trọng điểm như đường Vành đai 4-vùng Thủ đô, các tuyến metro và đặc biệt là hệ thống cầu lớn qua sông Hồng.

Sáng 11/5, Hội đồng Nhân dân thành phố Hà Nội thông qua dự án đại lộ cảnh quan sông Hồng hơn 736.000 tỷ đồng, kỳ vọng tạo động lực phát triển đô thị, hạ tầng và kinh tế ven sông trong nhiều thập niên tới.

Việc khởi công đồng loạt 7 cây cầu lớn trong năm 2025 là minh chứng rõ nét nhất cho quyết tâm mở rộng không gian phát triển của chính quyền thành phố Hà Nội.

Những công trình như cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên không chỉ giải tỏa áp lực giao thông mà còn biến sông Hồng trở thành trục cảnh quan trung tâm của Thủ đô.

Người dân cũng là đối tượng được thụ hưởng chính sách lớn nhất. Chị Vũ Thu Hà, 49 tuổi, mới đầu tư một căn hộ gần khu vực dự án cầu Trần Hưng Đạo, Hà Nội chia sẻ sự kỳ vọng: "Bây giờ nghĩ là xa và chưa thuận tiện nhưng khi cây cầu hoàn thành thì việc di chuyển sang trung tâm thành phố Hà Nội để cả nhà đi làm, đi học cũng sẽ rất nhanh. Khi hạ tầng hoàn thiện, ngoài việc tiếp cận với dịch vụ thuận lợi, hiện đại thì giá trị bất động sản cũng tăng lên và đó cũng là điều mà tôi kỳ vọng khi mua nhà."

Tại phía Nam, Thành phố Hồ Chí Minh với các dự án lớn Vành đai 3, Vành đai 4 cùng mạng lưới metro đang được đẩy nhanh tiến độ với mục tiêu hình thành khung xương sống cho đô thị nén.

Theo định hướng của Chính phủ, việc đầu tư hạ tầng tại Thành phố Hồ Chí Minh phải gắn liền với phát triển kinh tế biển, mà trọng điểm là Cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ nhằm đưa Việt Nam trở thành một mắt xích không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp thực thi, ông Hồ Minh Hoàng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Đèo Cả nhận định khi hạ tầng đi trước một bước, chi phí logistics sẽ giảm xuống, năng lực cạnh tranh của hàng hóa nội địa tăng lên.

Quan trọng hơn, hạ tầng tạo ra dư địa cho các ngành công nghiệp, dịch vụ và đô thị phát triển xung quanh, từ đó kích hoạt dòng vốn đầu tư tư nhân và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chảy vào mạnh mẽ.

Bên cạnh sức hút đầu tư FDI, hạ tầng còn đóng vai trò là đòn bẩy kích hoạt đầu tư tư nhân. Khi Nhà nước đầu tư vào một con đường vành đai, hàng nghìn doanh nghiệp tư nhân sẽ tham gia vào các lĩnh vực phụ trợ, từ bất động sản, dịch vụ, bán lẻ đến công nghiệp chế biến.

Những “điểm nghẽn” cần giải quyết

Tại cuộc họp với Bộ Xây dựng hôm 29/4, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng nhấn mạnh, Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng và Kết luận số 18-KL/TW của Hội nghị Trung ương 2 đã nêu yêu cầu rất rõ đối với ngành xây dựng là “phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại; thúc đẩy đô thị hóa và phát triển đô thị, liên kết vùng; trong đó đã yêu cầu một số chỉ tiêu cụ thể: tăng trưởng bình quân khu vực công nghiệp-xây dựng 12,3%; đến năm 2030 đưa vào sử dụng trên 5.000km đường bộ cao tốc; hoàn thành thêm 645km đường sắt; trong đó 200km đường sắt đô thị; đặc biệt phải gắn với việc bảo đảm mục tiêu tăng trưởng bền vững 2 con số giai đoạn 2026-2030 trong bối cảnh có rất nhiều khó khăn, thách thức như hiện nay."

Thủ tướng Lê Minh Hưng làm việc với lãnh đạo Bộ Xây dựng. (Ảnh: Dương Giang/TTXVN)

Dù quyết tâm chính trị rất cao và lộ trình đã rõ, thực tế triển khai vẫn vấp phải những "điểm nghẽn” cần tháo gỡ. Một trong những nút thắt lớn nhất được Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng thẳng thắn chỉ ra chính là sự chồng chéo trong hệ thống pháp luật và thủ tục hành chính.

Một dự án hạ tầng lớn thường liên quan đến hàng loạt luật như: Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Đầu tư công và Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư (PPP). Khi các quy định này không có sự thống nhất, quy trình phê duyệt bị kéo dài, gây áp lực chi phí và làm nản lòng các nhà đầu tư.

Bên cạnh đó, vấn đề giải phóng mặt bằng vẫn luôn là bài toán khó ở mỗi dự án. Dù nguồn vốn cho bồi thường tại các đô thị như TP. Hồ Chí Minh năm 2026 đã lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng, nhưng tỷ lệ giải ngân thực tế thường xuyên gặp trở ngại.

Nguyên nhân không chỉ nằm ở giá bồi thường mà còn ở sự thiếu hụt quỹ nhà tái định cư chất lượng và tâm lý e ngại của người dân khi phải rời xa nơi sinh sống lâu đời.

Bài toán về nguồn lực tài chính cũng đang đặt ra những thách thức lớn. Nhu cầu vốn đầu tư toàn xã hội cho hạ tầng giai đoạn 2026-2030 là khổng lồ, trong khi đầu tư công chỉ có thể đáp ứng được khoảng 20-22%.

Việc huy động vốn xã hội hóa qua các hợp đồng PPP hay BOT vẫn gặp khó khăn do các tổ chức tín dụng còn thận trọng trước những rủi ro về doanh thu và cơ chế bảo đảm đầu tư. Điều này rất dễ dẫn tới tình trạng "đói vốn" ngay trên những công trình trọng điểm.

Một điểm nghẽn nữa được nhiều người nhận định chính là tâm lý e dè của một bộ phận cán bộ thực thi. Tình trạng "sợ sai, sợ trách nhiệm" đang làm đình trệ nhiều dự án quan trọng.

Để khắc phục điều này, việc xây dựng một hành lang pháp lý bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung là yêu cầu cấp thiết.

Định hướng đột phá trong huy động nguồn lực

Để đạt được mục tiêu tăng trưởng GDP 2 con số, giải pháp cho giai đoạn 2026-2030 cần có những cú hích thực sự mạnh mẽ về thể chế và công nghệ.Về đầu tư phát triển hạ tầng giao thông, trong bối cảnh tổng vốn đầu tư toàn xã hội khoảng 3,8 triệu tỷ đồng cho cả nhiệm kỳ nhưng đầu tư công chỉ đáp ứng được khoảng 20-22%, trong khi mục tiêu tăng trưởng kinh tế rất cao, Thủ tướng Lê Minh Hưng đặc biệt nhấn mạnh Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính cần nghiên cứu, mạnh dạn đề xuất cơ chế đột phá để thu hút các nguồn lực xã hội trong và ngoài nước cho đầu tư kết cấu hạ tầng, nhất là giao thông, như nghiên cứu phương án phát hành trái phiếu Chính phủ của các công trình, dự án cho các nhà đầu tư, tổ chức nước ngoài nắm giữ với thời hạn dài, từ 15 đến 30 năm.

Thủ tướng yêu cầu tập trung nguồn lực đầu tư các tuyến cao tốc, tiếp tục chỉ đạo, phối hợp với các địa phương tập trung triển khai thi công 18 dự án đang thi công với 1.252km; có kế hoạch cụ thể triển khai các dự án đường sắt như dự án đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng, Hà Nội-Đồng Đăng, các tuyến đường sắt tại Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh...; tập trung hoàn thành, không để chậm tiến độ, đưa vào khai thác sân bay Long Thành, Gia Bình và các dự án cảng hàng không khác; các dự án cảng biển, đường thủy nội địa.

Trong cuộc họp thường kỳ tháng 4 của Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Phó Chủ tịch UBND Thành phố Hồ Chí Minh Hoàng Nguyên Dinh cũng nhấn mạnh tới việc xây dựng khung nguyên tắc bảo vệ cán bộ thực hiện nhiệm vụ giải phóng mặt bằng.

Đồng thời, thành phố đang chủ động rà soát, phân bổ hiệu quả quỹ nhà, quỹ đất tái định cư để sớm bàn giao mặt bằng sạch cho các dự án.

"Công tác bồi thường phải đi trước một bước và phải đảm bảo người dân có cuộc sống mới tốt hơn hoặc ít nhất bằng nơi ở cũ," ông Hoàng Nguyên Dinh khẳng định.

Toàn cảnh khu vực triển khai dự án cầu Trần Hưng Đạo bắc qua sông Hồng, kết nối trung tâm Thành phố với địa bàn phường Bồ Đề, Long Biên... (Ảnh: Phạm Tuấn Anh/TTXVN)

Song hành với hạ tầng, việc đẩy mạnh hạ tầng số và đô thị thông minh cũng là định hướng không thể tách rời. Hà Nội đang quyết liệt triển khai đề án "Đô thị thông minh", ứng dụng AI và dữ liệu lớn để điều phối giao thông, giảm thiểu ùn tắc và quản lý tài nguyên hiệu quả.

Mục tiêu đến năm 2030, Thủ đô sẽ nằm trong nhóm các thành phố thông minh hàng đầu khu vực, nơi mọi hoạt động giao thương, dịch vụ công đều được vận hành trên nền tảng số.

Về nguồn lực, Hà Nội chủ trương kết hợp linh hoạt giữa ngân sách nhà nước và xã hội hóa, đặc biệt khuyến khích mô hình PPP để thu hút đầu tư vào các lĩnh vực có khả năng thương mại hóa như giao thông thông minh, bãi đỗ xe thông minh, hệ thống quan trắc môi trường…

Có thể thấy, sự lan tỏa từ các cực tăng trưởng Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh cũng sẽ tạo ra sức kéo cho các tỉnh, thành lân cận như Hưng Yên, Bắc Ninh hay Đồng Nai, An Giang. Điều này giúp thu hẹp khoảng cách phát triển, tạo ra một vùng kinh tế năng động và đồng bộ, góp phần quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng chung của cả nước./.