Hạ tầng liên vùng, điều kiện then chốt cho khu thương mại tự do TPHCM

Hội thảo do báo Tuổi Trẻ, Sở Công Thương TPHCM, Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM phối hợp cùng Ban Quản lý các Khu chế xuất và công nghiệp (HEPZA) tổ chức. Ảnh: BTC

Nội dung này được nhiều chuyên gia nhấn mạnh tại hội thảo "Kết nối liên vùng - Động lực phát triển khu thương mại tự do TPHCM", tổ chức ngày 27-1. Các ý kiến cho rằng FTZ không thể tiếp cận như một khu phi thuế quan đơn lẻ, mà phải được đặt trong cấu trúc phát triển liên vùng, gắn với mạng lưới hạ tầng, sản xuất và dịch vụ của toàn vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

Theo ông Vũ Chí Kiên, Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển TPHCM, việc mở rộng không gian phát triển đang đưa TPHCM chuyển từ mô hình đô thị trung tâm sang cấu trúc tích hợp đô thị - công nghiệp - logistics - dịch vụ tài chính. Trong cấu trúc này, FTZ chỉ có thể phát huy vai trò nếu trở thành một mắt xích trong dòng chảy kinh tế liên vùng, thay vì phát triển tách rời theo từng khu chức năng.

Ông Kiên cho rằng khu vực Cái Mép Hạ giữ vị trí then chốt đối với FTZ thế hệ mới, nhờ lợi thế cảng nước sâu, khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn và kết nối trực tiếp với các tuyến hàng hải quốc tế. Tuy nhiên, lợi thế này sẽ không được khai thác đầy đủ nếu FTZ Cái Mép Hạ không được đặt trong một mạng lưới kết nối liên vùng đồng bộ, bảo đảm dòng hàng hóa lưu chuyển thông suốt giữa cảng biển, sân bay, khu công nghiệp và trung tâm dịch vụ.

Trọng tâm của mạng lưới kết nối được xác định là trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép. Theo mô hình được đề xuất, Cái Mép Hạ đóng vai trò cửa ngõ hàng hải quốc tế; khu vực Long Thành - Đồng Nai là trung tâm sản xuất gắn với logistics hàng không; trong khi Thủ Thiêm đảm nhiệm chức năng tài chính - dịch vụ và điều phối dòng vốn. Cấu trúc này nhằm rút ngắn thời gian lưu chuyển, giảm chi phí logistics và gia tăng giá trị trong chuỗi cung ứng.

Còn theo ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cho rằng hạ tầng liên vùng hiện nay vẫn phát triển chậm hơn so với nhu cầu của nền kinh tế. Các tuyến cao tốc, vành đai và đường sắt kết nối cảng biển, sân bay chưa theo kịp tốc độ tăng trưởng của sản xuất và xuất nhập khẩu, tạo áp lực ngày càng lớn lên hệ thống logistics.

Theo ông Tuấn, sự thiếu đồng bộ trong đầu tư hạ tầng không chỉ làm gia tăng chi phí logistics mà còn làm suy giảm sức hấp dẫn của môi trường đầu tư. Trong bối cảnh FTZ được kỳ vọng thu hút các ngành có giá trị gia tăng cao, những điểm nghẽn về hạ tầng có thể khiến nhà đầu tư cân nhắc chuyển hướng sang các trung tâm khác trong khu vực.

Đặc biệt, trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép đòi hỏi tư duy quy hoạch tổng thể, vượt qua cách tiếp cận theo địa giới hành chính. Nếu mỗi địa phương chỉ tập trung phát triển phần hạ tầng của riêng mình, FTZ sẽ khó hình thành một hệ sinh thái hoàn chỉnh, nơi hàng hóa, vốn và dịch vụ có thể lưu chuyển liền mạch.

Nhiều ý kiến tại hội thảo thống nhất rằng FTZ cần được xem là bài toán chung của cả vùng, không phải dự án riêng của TPHCM. Điều này đòi hỏi một cơ chế điều phối liên vùng đủ mạnh, trong đó TPHCM giữ vai trò hạt nhân, nhằm bảo đảm sự đồng bộ trong đầu tư hạ tầng và tổ chức vận hành chuỗi logistics.

Bên cạnh hạ tầng cứng, các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của hạ tầng mềm, gồm thể chế và mô hình quản trị. Ông Vũ Chí Kiên nhấn mạnh vai trò quyết định của đột phá thể chế và mô hình quản trị. Để FTZ thế hệ mới vận hành hiệu quả, cần thiết lập một "luồng xanh" thể chế liên vùng, giảm tối đa các rào cản hành chính giữa các địa phương.

Các đề xuất như xây dựng cơ chế điều phối liên vùng, thành lập bộ máy quản lý FTZ chuyên trách và triển khai sandbox pháp lý cho logistics công nghệ cao, thương mại số được xem là những bước đi cần thiết.

Theo ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, trong các mô hình FTZ thế hệ mới trên thế giới, vị trí địa lý chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ nằm ở khả năng kết nối nhanh, chi phí thấp và độ tin cậy cao giữa các trung tâm sản xuất, logistics, tài chính và thị trường quốc tế. Đặt trong bối cảnh vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, trục Thủ Thiêm - Long Thành - Cái Mép được kỳ vọng sẽ trở thành xương sống để FTZ TPHCM phát huy lợi thế và nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn vùng.

L. Hoàng