Hai Bảo vật quốc gia mới vừa được trưng bày tại TPHCM

Sáng 6/3, Bảo tàng TPHCM công bố hai Bảo vật quốc gia gồm Bát bồng văn hóa Hoa Lộc và Bộ tượng Tam Quan Đại Đế. Đây là những hiện vật có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật, phản ánh đời sống tinh thần của cư dân Nam Bộ qua nhiều thế kỷ.

Theo Quyết định 236/QĐ-TTg ngày 31/12/2025, Bát bồng văn hóa Hoa Lộc lưu giữ tại Bảo tàng TPHCM được công nhận là Bảo vật quốc gia, đứng thứ 14 trong hệ thống bảo vật tại các bảo tàng ở TPHCM.

Bộ tượng Tam Quan Đại Đế gồm 9 pho tượng, được chia thành 3 nhóm tương ứng với 3 vị Quan gồm Thủy Quan, Thiên Quan, Địa Quan cùng các thị giả hầu cận.

Thủy Quan Đại Đế (cao 78,2cm) đội mũ bình thiên, mặc long bào, mang đai và hia với khuôn mặt tròn, miệng mỉm cười nhẹ thể hiện sự uy nghiêm và nhân từ, gắn với chức năng “Thủy Quan giải ách”. Long bào được trang trí lưỡng long ở hai vai và họa tiết thủy ba phía dưới, biểu trưng quyền lực cai quản thủy phủ.

Thiên Quan Đại Đế (cao 90cm, ngang 38cm) là pho tượng lớn nhất trong bộ, thể hiện uy quyền khi ngự trên ngai. Ngài đội mũ phốc tròn, mặc long bào trang trí mây và thủy ba, thắt đai và mang hia. Khuôn mặt phúc hậu, miệng mỉm cười nhẹ, biểu trưng cho vị thần ban phúc theo quan niệm “Thiên Quan tứ phúc”.

Địa Quan Đại Đế (cao 77,5cm, ngang 38cm) thể hiện vẻ uy nghiêm trong vai trò phán xét và xá tội. Ngài ngự trên ngai, đội mũ bình thiên, mặc long bào trang trí mây nổi và họa tiết thủy ba, thắt đai và mang hia. Khuôn mặt nghiêm nghị, phản ánh chức năng “Địa Quan xá tội” trong việc khảo xét và quyết định xá tội cho chúng sinh, vong hồn.

Bát bồng có niên đại khoảng 4.000 - 3.800 năm, thuộc giai đoạn tiền sơ sử của cư dân cổ ở Nam Bộ. Hiện vật được làm từ đất nung, gồm chân đế cao, thân bát rộng và miệng loe. Theo các nhà khoa học, cấu trúc bát được chia thành nhiều phần rõ rệt, thể hiện trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ của cư dân cổ. Bề mặt hiện vật phủ lớp áo màu xám hồng đặc trưng của gốm nung, cho thấy kỹ thuật chế tác khá tinh xảo.

Ngoài hai bảo vật quốc gia vừa được công bố, Bảo tàng TPHCM hiện còn lưu giữ hai bảo vật quốc gia khác gồm khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng và Lương Tài Hầu chi ấn.

Khuôn in tín phiếu mệnh giá 5 đồng, còn gọi là bản kẽm (cliché), do Ủy ban Hành chánh Trung Bộ sử dụng để in tín phiếu 5 đồng lưu hành tại Trung Bộ theo Sắc lệnh 231/SL ngày 18/7/1947 của Hồ Chí Minh.

Hiện vật có dạng hình chữ nhật, kích thước 10,5×5,5cm, dày 0,5cm, được làm từ hợp kim đồng. Nội dung được khắc chìm trên một mặt với chữ và số khắc ngược, gồm 2 phần: khuôn in mặt trước và khuôn in mặt sau của tờ tín phiếu.

Khuôn in mặt trước có dạng hình chữ nhật, chính giữa khắc chân dung Hồ Chí Minh. Phía trên là dòng chữ “VIỆT NAM DÂN CHỦ CỘNG HÒA” trong khung chữ nhật; hai bên chân dung là mệnh giá “5” kèm ký hiệu $, đặt trên nền các đường kẻ ngang.

Bên dưới mệnh giá có hai khung chữ nhật khắc chìm: một khung ghi “Đại diện Chính phủ Trung ương” cùng chữ ký của đồng chí Phạm Văn Đồng; khung còn lại ghi “Đại diện Ủy ban Hành chính Trung Bộ” cùng chữ ký của Nguyễn Duy Trinh. Cạnh dưới trang trí hoa văn sóng nước, hai cạnh bên là hoa văn hoa lá cách điệu.

Khuôn in mặt sau có dạng hình chữ nhật. Phía trên khắc 6 chữ Hán “越 南 民 主 共 和” (Việt Nam Dân chủ Cộng hòa) trong khung chữ nhật. Bên phải là các dòng chữ “TÍN PHIẾU”, “NĂM ĐỒNG” và hai chữ Hán “伍元” (Ngũ nguyên); bên trái là họa tiết bông hoa tròn cách điệu, bên trong ghi mệnh giá “5”, xung quanh trang trí hoa văn dây lá.

Khuôn in mặt trước có 3 lỗ tròn nhỏ và mặt sau có 4 lỗ tròn để bắt ốc cố định trong quá trình in. Hiện vật thể hiện kỹ thuật chế tác tinh xảo, bố cục hài hòa, đồng thời mang ý nghĩa khẳng định quốc hiệu và tinh thần độc lập của Việt Nam qua các chi tiết trang trí và nội dung khắc trên khuôn in.

Anh Nguyễn Văn Trung (ngụ phường Bình Trưng) cho biết, khi nghe tin Bảo tàng TPHCM công bố hai bảo vật quốc gia mới, anh đã đến tham quan và tìm hiểu. Anh đặc biệt ấn tượng với ấn “Lương Tài Hầu chi ấn”, lần đầu được tận mắt chiêm ngưỡng con dấu từng được ban cho các công thần, tướng lĩnh từ thời Minh Mạng nhằm ghi nhận công lao và khích lệ việc bảo vệ lãnh thổ, củng cố bộ máy hành chính.

“Lương Tài Hầu chi ấn” được đúc vào tháng 3 mùa xuân năm Minh Mạng thứ 14 (1833), bằng chất liệu đồng, cao 7,35cm, mặt ấn rộng 7×7cm. Đây là ấn của Trần Văn Năng, giữ chức Tiền quân Đô thống phủ Chưởng phủ sự, 1 trong 3 vị công thần đứng đầu ba đạo quân lớn lúc bấy giờ gồm Tiền quân, Trung quân và Hậu quân, được phong tước hầu.

Việc hai hiện vật được công nhận Bảo vật quốc gia đã nâng tổng số bảo vật quốc gia của TPHCM lên 25 hiện vật, nhóm hiện vật tính đến năm 2026. Sự kiện này không chỉ ghi nhận giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật của các hiện vật, mà còn khẳng định vai trò của các bảo tàng và cá nhân trong công tác sưu tầm, bảo tồn và nghiên cứu di sản văn hóa dân tộc.

Tuấn Hùng