Hài hòa lợi ích công - tư, thu hút nguồn lực cho văn hóa

Thiếu cơ chế hợp tác công tư

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 189/2026/NĐ-CP ngày 28/5/2026 về phát hành, phổ biến phim phục vụ nhiệm vụ chính trị, được xem là bước tiến quan trọng trong hoàn thiện cơ chế khai thác phim sử dụng ngân sách Nhà nước. Lần đầu tiên, nguyên tắc xử lý doanh thu từ hoạt động phát hành, phổ biến phim được quy định rõ, trong đó phần doanh thu của chủ sở hữu phim được xác định theo thỏa thuận, nhưng tối thiểu là 30% doanh thu (trừ trường hợp pháp luật khác có quy định).

Tại hội thảo khoa học Đầu tư theo phương thức đối tác công tư trong lĩnh vực văn hóa ở Việt Nam hiện nay - Những vấn đề lý luận và thực tiễn, ngày 26/6, TS. NSƯT Nguyễn Thị Thu Hà, nguyên Phó Cục trưởng Cục Điện ảnh phân tích, ngày 6/2/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã phê duyệt Quyết định số 316/QĐ-BVHTTDL Kế hoạch phát hành, phổ biến thí điểm một số phim sản xuất sử dụng ngân sách Nhà nước. Việc thí điểm này đã tạo tiền đề để Đào, Phở và Piano tiếp cận khán giả theo cơ chế mới. Theo thống kê có 16 đơn vị phát hành tham gia, tổng doanh thu đạt hơn 23 tỷ đồng, cho thấy phim do Nhà nước đặt hàng hoàn toàn có thể tiếp cận thị trường nếu được phát hành đúng thời điểm và theo cơ chế phù hợp.

Ở lĩnh vực du lịch văn hóa, nhu cầu hợp tác công tư ngày càng rõ nét. Ảnh: Th. Nguyên

Tuy nhiên, trường hợp này cũng cho thấy khoảng trống khi Luật Điện ảnh năm 2022 chưa có quy định cụ thể về cơ chế nộp, quản lý và sử dụng doanh thu từ các bộ phim được sản xuất từ ngân sách Nhà nước. Tháo gỡ vướng mắc này, Nghị định số 189/2026/NĐ-CP đã mở rộng cơ chế hợp tác công - tư trong lĩnh vực điện ảnh.

Từ góc nhìn doanh nghiệp, Phó Tổng Giám đốc Công ty BHD Nguyễn Thị Bích Phượng chia sẻ, doanh nghiệp từng phối hợp với cơ quan Nhà nước sản xuất một bộ phim về đề tài thiếu nhi và tác phẩm đã được lựa chọn trình chiếu tại một liên hoan phim quốc tế uy tín cũng như tại nhiều địa phương của Việt Nam. Thành công đó cho thấy, khi Nhà nước và doanh nghiệp cùng chia sẻ nguồn lực, hoàn toàn có thể tạo ra những sản phẩm văn hóa có chất lượng và khả năng lan tỏa lớn.

Song quá trình hợp tác này cũng cho thấy không ít rào cản. Theo bà Nguyễn Thị Bích Phượng, định mức chi hiện hành chưa theo kịp thực tế thị trường, đặc biệt là chi phí dành cho đạo diễn, diễn viên và đội ngũ sáng tạo. Trong khi đó, những biến động khách quan như dịch bệnh, thiên tai hay thay đổi bối cảnh sản xuất khiến chi phí thực tế tăng lên đáng kể so với dự toán ban đầu, nhưng không có cơ chế điều chỉnh linh hoạt. Việc xác định quyền lợi và phân chia giá trị khai thác tác phẩm cũng phát sinh nhiều vướng mắc. Những khó khăn đó khiến doanh nghiệp dù có năng lực và mong muốn đồng hành vẫn gặp không ít trở ngại khi tham gia các dự án văn hóa có sử dụng nguồn lực Nhà nước…

Ở lĩnh vực du lịch văn hóa, nhu cầu hợp tác công - tư cũng ngày càng rõ nét. Tuy nhiên, ông Phạm Duy Nghĩa, Giám đốc Công ty Vietfoot Travel cho rằng, thực tiễn đang thiếu cơ chế hợp tác rõ ràng, khiến doanh nghiệp chưa xác định được phạm vi tham gia, quyền lợi, trách nhiệm và cơ chế chia sẻ lợi ích, rủi ro. Ở nhiều địa phương, doanh nghiệp vẫn chủ yếu được nhìn nhận là đơn vị cung cấp dịch vụ hoặc tài trợ, thay vì là đối tác phát triển. Cùng với đó, thủ tục đầu tư còn phức tạp, phải qua nhiều cấp quản lý; trong khi các dự án văn hóa có thời gian thu hồi vốn dài nhưng chưa có chính sách ưu đãi và chia sẻ rủi ro đủ hấp dẫn để khuyến khích doanh nghiệp đầu tư…

Bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và linh hoạt

Trong điều kiện ngân sách có hạn, chỉ dựa vào đầu tư công sẽ khó đáp ứng yêu cầu phát triển văn hóa toàn diện, bền vững và có sức cạnh tranh. TS. Nguyễn Tiến Thư, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh nhìn nhận, đầu tư theo phương thức đối tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực văn hóa là yêu cầu khách quan trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh phát triển văn hóa, xây dựng con người, phát triển công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng thụ hưởng văn hóa của Nhân dân. Các văn bản mới đây, nhất là Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 28/2026/QH16 của Quốc hội về phát triển văn hóa Việt Nam, đã tạo cơ sở chính trị - pháp lý mới để phát triển PPP trong văn hóa.

Triển lãm các tác phẩm sáng tạo trong không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Ảnh: Th. Nguyên

Theo TS. Nguyễn Tiến Thư, PPP trong lĩnh vực văn hóa vẫn đang ở giai đoạn định hình. Khoảng trống lớn nhất là thiếu cơ chế chuyên ngành phù hợp với đặc thù văn hóa. Văn hóa vừa có giá trị công, vừa có khả năng tạo giá trị kinh tế, vừa cần bảo tồn, vừa cần sáng tạo; vừa cần ngân sách Nhà nước, vừa cần thị trường, vừa cần chuyên môn nghệ thuật, vừa cần quản trị hiện đại. Do đó, không thể áp dụng cơ học mô hình PPP của hạ tầng kỹ thuật vào văn hóa, cũng không thể tiếp tục chỉ dựa vào khái niệm xã hội hóa chung chung.

Lĩnh vực văn hóa hiện chưa được quy định trong Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư. Trong khi đó, các quy định liên quan lại phân tán ở nhiều luật khác nhau… khiến quá trình triển khai dự án còn nhiều bất cập. Từ thực tiễn này, ThS. Cao Xuân Phong, Bộ Tư pháp góp ý, cần tiến hành rà soát, sửa đổi, bổ sung các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến PPP để bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và linh hoạt trong áp dụng. Đồng thời, xây dựng và hoàn thiện cơ chế phân bổ rủi ro giữa Nhà nước và nhà đầu tư một cách rõ ràng, công bằng, vừa bảo vệ lợi ích công cộng, vừa khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân vào các dự án hạ tầng và dịch vụ công.

Đầu tư theo phương thức đối tác công tư trong lĩnh vực văn hóa không đơn thuần là một giải pháp huy động nguồn lực tài chính, mà sâu xa hơn là một phương thức quản trị phát triển hiện đại, thể hiện sự đổi mới tư duy trong phát triển văn hóa, phát huy sức mạnh tổng hợp của Nhà nước, doanh nghiệp, cộng đồng và toàn xã hội. PGS. TS. Vũ Thị Phương Hậu, Viện trưởng Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh khẳng định, trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, vị trí, vai trò của văn hóa ngày càng được khẳng định, việc xây dựng và hoàn thiện cơ chế PPP trong lĩnh vực văn hóa cần được tiếp cận với tầm nhìn chiến lược, dài hạn, bảo đảm sự hài hòa giữa mục tiêu phát triển kinh tế với yêu cầu gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.