Hải quan tạo bước chuyển rõ nét trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ

Liên tiếp triệt phá nhiều vụ vi phạm lớn

Trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục được mở rộng và phát triển, các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ cũng diễn biến ngày càng phức tạp với nhiều phương thức, thủ đoạn mới.

Trao đổi với phóng viên Báo Tài chính - Đầu tư, ông Vũ Quang Toàn - Chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan cho biết, trước đây vi phạm chủ yếu tập trung trên các tuyến biên giới đường bộ, nhưng thời gian gần đây, các đối tượng đã lợi dụng loại hình quá cảnh, trung chuyển, vận tải biển, chuyển phát nhanh và thương mại điện tử xuyên biên giới để đưa hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vào chuỗi lưu thông.

Cán bộ hải quan xử lý lô hàng có dấu hiệu vi phạm sở hữu trí tuệ. Ảnh: CTV

Theo đánh giá của Cục Hải quan, trong tháng 7/2026 nổi lên hiện tượng buôn lậu, vận chuyển trái phép vàng qua biên giới với 3 vụ việc có dấu hiệu hình sự. Đáng chú ý, hoạt động vận chuyển hàng hóa giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo loại hình quá cảnh tiếp tục diễn biến phức tạp không chỉ trên các tuyến biên giới Việt Nam - Trung Quốc, Việt Nam - Lào, Việt Nam - Campuchia, mà còn gia tăng trên tuyến biển, nhất là tại khu vực cảng Hải Phòng và TP. Hồ Chí Minh.

Trước diễn biến đó, ngành Hải quan đã chủ động triển khai đồng bộ các biện pháp nghiệp vụ, tăng cường thu thập thông tin, quản lý rủi ro, kiểm tra trọng điểm đối với các tuyến, địa bàn, doanh nghiệp và nhóm hàng có nguy cơ cao. Cách làm này giúp lực lượng Hải quan nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn vi phạm ngay từ cửa khẩu, hạn chế để hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ thâm nhập thị trường.

Lũy kế 7 tháng năm 2026 (từ ngày 15/12/2025 đến ngày 14/7/2026), lực lượng Hải quan đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 13.413 vụ vi phạm, với trị giá hàng hóa vi phạm khoảng 11.980 tỷ đồng. Cơ quan Hải quan đã khởi tố 9 vụ án, chuyển cơ quan điều tra kiến nghị khởi tố 87 vụ; số thu nộp ngân sách từ xử lý vi phạm hành chính đạt 725,3 tỷ đồng.

Riêng trong tháng 7/2026, lực lượng Hải quan đã phát hiện 24 vụ vi phạm về sở hữu trí tuệ và hàng giả, tăng 140% so với cùng kỳ năm 2025. Tuyến biển tiếp tục là địa bàn nóng khi chiếm tới 61,2% tổng số vụ vi phạm bị phát hiện, bắt giữ và xử lý trong toàn ngành.

Triển khai Công điện số 38/CĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, cùng chỉ đạo của Cục Hải quan, Chi cục Điều tra chống buôn lậu đã tập trung thu thập thông tin, kiểm tra, giám sát các lô hàng có dấu hiệu nghi vấn trên các tuyến và địa bàn trọng điểm.

Kết quả, chỉ trong khoảng thời gian ngắn (từ ngày 14 - 28/5/2026), lực lượng Hải quan đã liên tiếp phát hiện 4 vụ việc lớn, thu giữ 4.904 sản phẩm nghi giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của nhiều thương hiệu nổi tiếng thế giới cùng 6.956 sản phẩm đồ chơi trẻ em không đủ điều kiện nhập khẩu.

Chuyển mạnh sang quản lý trên nền tảng dữ liệu

Trước diễn biến ngày càng phức tạp của tình trạng buôn lậu, hàng giả và hàng hóa xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, ngành Hải quan xác định, cùng với việc tăng cường kiểm soát trên các tuyến, địa bàn trọng điểm, nhiệm vụ trọng tâm trong thời gian tới là tiếp tục hoàn thiện phương thức quản lý theo hướng chủ động phòng ngừa, nhận diện và ngăn chặn rủi ro từ sớm, từ xa.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, Cục Hải quan đã và đang tập trung triển khai đồng bộ Thông tư số 06/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính (Thông tư 06), có hiệu lực từ ngày 1/3/2026, tạo bước chuyển quan trọng trong thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới. Không chỉ đơn giản hóa thủ tục hành chính, Thông tư tạo cơ sở pháp lý rõ ràng hơn để cơ quan Hải quan chủ động kiểm tra, giám sát và kịp thời tạm dừng làm thủ tục đối với các lô hàng có dấu hiệu xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo ông Đào Duy Tám - Trưởng ban Ban Giám sát quản lý về hải quan (Cục Hải quan), điểm nổi bật của Thông tư 06 là chuyển mạnh sang quản lý trên nền tảng dữ liệu và quản lý rủi ro. Nhiều thành phần hồ sơ được cắt giảm, như không yêu cầu nộp bản sao văn bằng bảo hộ khi dữ liệu đã được cập nhật trên hệ thống của Cục Sở hữu trí tuệ; bãi bỏ quy định hợp pháp hóa lãnh sự đối với giấy ủy quyền của chủ thể quyền.

Đặc biệt, Thông tư đã làm rõ thẩm quyền để cơ quan Hải quan chủ động tạm dừng làm thủ tục hải quan đối với hàng hóa có dấu hiệu giả mạo nhãn hiệu, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc sao chép lậu. “Đây là cơ sở quan trọng để lực lượng Hải quan phát hiện, ngăn chặn vi phạm ngay tại cửa khẩu trên cơ sở phân tích rủi ro và thông tin nghiệp vụ, thay vì chỉ xử lý khi có yêu cầu từ chủ thể quyền như trước đây” - ông Đào Duy Tám nhấn mạnh.

Bên cạnh việc tăng quyền chủ động cho cơ quan Hải quan, Thông tư 06 cũng thúc đẩy số hóa toàn bộ quy trình thực thi quyền sở hữu trí tuệ, tạo điều kiện xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ nhận diện rủi ro, đồng thời bổ sung cơ sở pháp lý cho việc kiểm soát hàng hóa qua thương mại điện tử, bưu chính và chuyển phát nhanh - những lĩnh vực đang phát sinh nhiều nguy cơ về hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Đánh giá về những thay đổi này, ông Trần Lê Hồng - Phó Cục trưởng Cục Sở hữu trí tuệ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho rằng, Thông tư 06 đã khơi thông quy trình thực thi quyền sở hữu trí tuệ tại biên giới và tạo điều kiện để cơ quan Hải quan phát huy tốt hơn vai trò “gác cửa” đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Theo ông Trần Lê Hồng, để cơ chế mới phát huy hiệu quả, cần tiếp tục tăng cường chia sẻ dữ liệu giữa Hải quan, cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ, lực lượng Công an, Quản lý thị trường và các chủ thể quyền. Việc kết nối dữ liệu sẽ giúp nhận diện sớm các đối tượng, tuyến hàng và nhóm hàng có nguy cơ cao, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý rủi ro và thực thi pháp luật.

Từ thực tiễn hoạt động của doanh nghiệp, ông Lê Xuân Lộc - Giám đốc Sở hữu trí tuệ, Công ty Luật TNHH T&G chia sẻ, các doanh nghiệp cần chủ động cập nhật dữ liệu về nhãn hiệu, chuẩn bị tài liệu nhận diện hàng thật - hàng giả và duy trì đầu mối phản hồi nhanh để hỗ trợ Hải quan trong quá trình xác minh, xử lý các lô hàng nghi vấn.

Có thể thấy, cùng với việc siết chặt kiểm soát trên các tuyến, địa bàn trọng điểm, việc triển khai hiệu quả Thông tư 06, đẩy mạnh quản lý rủi ro, chuyển đổi số là những giải pháp trọng tâm để ngành Hải quan nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu, hàng giả và vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.