Hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô: Bước chuyển chiến lược từ 'bán tài nguyên' sang làm chủ công nghệ vật liệu xanh

Chấp nhận khép lại mô hình 'đào tài nguyên lên bán' ngắn hạn để mở ra kỷ nguyên tự chủ công nghệ chế biến sâu chính là bài toán sinh tồn mang tính chiến lược, giúp Việt Nam vừa bảo vệ an ninh tài nguyên và môi trường sinh thái, vừa kiến tạo vị thế mới trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Nhìn lại cái giá của mô hình tăng trưởng dựa vào 'tài nguyên thô'

Nhìn lại lịch sử phát triển công nghiệp của nhiều quốc gia đang phát triển, cái bẫy xuất khẩu nguyên liệu thô luôn là một lực cản dai dẳng. Trong suốt nhiều thập kỷ qua, nguồn tài nguyên khoáng sản phong phú – từ quặng sắt, titan, kim loại màu cho đến các khoáng sản quý giá như đất hiếm – đã đóng góp không nhỏ cho ngân sách và tăng trưởng GDP ngắn hạn. Thế nhưng, đằng sau những con số kim ngạch xuất khẩu ấy là những bài toán kinh tế và môi trường đầy trăn trở.

Việt Nam có trữ lượng đất hiếm hàng đầu thế giới

Khi xuất khẩu khoáng sản thô hoặc mới chỉ qua sơ chế cơ bản, nền kinh tế chỉ thu về phần ngọn với giá trị gia tăng cực kỳ thấp, trong khi phần 'gốc' – tức chi phí ngoại ứng về ô nhiễm môi trường, suy thoái đất, suy giảm nguồn nước và bài toán xử lý chất thải mỏ – lại đổ dồn lên vai cộng đồng và các thế hệ tương lai. Đáng ngại hơn, tài nguyên khoáng sản là nguồn vốn tự nhiên không tái tạo. Mỗi tấn quặng thô chảy ra nước ngoài là một phần năng lực tự chủ công nghiệp của đất nước trong tương lai bị thu hẹp lại.

Trước bối cảnh cuộc đua công nghệ toàn cầu ngày càng khốc liệt và xu hướng chuyển đổi xanh trở thành yêu cầu sống còn, việc tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác thô theo chiều rộng không còn phù hợp. Đã đến lúc Việt Nam phải thực hiện một cuộc cách mạng trong tư duy quản trị tài nguyên.

Bước chuyển chiến lược trong Kết luận của Bộ Chính trị

Đáp ứng đòi hỏi cấp thiết đó của thực tiễn, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Kết luận của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam. Đây không thuần túy là một văn bản định hướng quản lý nhà nước, mà là một thông điệp chiến lược thể hiện tầm nhìn xa của Đảng đối với tương lai công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Trong Kết luận này, Bộ Chính trị quán triệt và thống nhất nhận thức: Công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ các công nghệ lõi. Bộ Chính trị yêu cầu chuyển dịch mạnh mẽ từ lợi thế tài nguyên sẵn có sang làm chủ công nghệ sản xuất vật liệu tiên tiến; chuyển từ phát triển chiều rộng sang chiều sâu; và từ vị thế gia công, cung ứng nguyên liệu thô sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

"Quản lý thống nhất, chặt chẽ khoáng sản chiến lược theo chuỗi giá trị từ thăm dò, điều tra cơ bản, quy hoạch, khai thác, tinh chế, sản xuất vật liệu ứng dụng đến tái chế và dự trữ chiến lược; hạn chế tối đa xuất khẩu khoáng sản thô; bảo đảm khai thác, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả và bền vững tài nguyên quốc gia".

Mắt xích khép kín của nền kinh tế tuần hoàn và an ninh vật liệu

Dưới góc nhìn chuyên sâu của khoa học kinh tế môi trường, yêu cầu 'quản lý theo chuỗi giá trị khép kín' mà Bộ Chính trị đặt ra chính là sự vận dụng sinh động nguyên lý Kinh tế Tuần hoàn (Circular Economy) và Phân tích Chu kỳ Sống của Sản phẩm (Life Cycle Assessment - LCA). Việc siết chặt xuất khẩu quặng thô không nhằm đóng cửa thị trường, mà là đặt ra một 'màng lọc chính sách' để giữ lại nguồn nguyên liệu chiến lược cho sản xuất trong nước.

Khi khoáng sản được giữ lại để chế biến sâu, nền kinh tế sẽ tạo ra chuỗi giá trị liên hoàn: từ quặng thô qua tinh chế, tổng hợp thành vật liệu cao cấp, rồi đưa vào sản xuất các sản phẩm công nghệ hoàn chỉnh như vi mạch bán dẫn, pin điện, nam châm từ, hợp kim đặc chủng cho quốc phòng - an ninh hay thiết bị năng lượng tái tạo. Đến cuối chu kỳ sử dụng, các vật liệu này lại tiếp tục được thu hồi, tái chế. Mô hình khép kín này không chỉ tối đa hóa lợi ích kinh tế trên từng miligam tài nguyên, mà còn giảm bớt áp lực khai thác quặng mới, qua đó bảo vệ trực tiếp môi trường sinh thái.

Đặc biệt, Bộ Chính trị đã khoanh vùng các lĩnh vực vật liệu chiến lược cần ưu tiên bứt phá, bao gồm: đất hiếm và vật liệu từ; vật liệu điện tử và bán dẫn; vật liệu pin lưu trữ năng lượng; nhôm, thép, titan, kim loại màu; cũng như các dòng vật liệu hóa chất, carbon và vật liệu lưỡng dụng.

Việc hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô được đánh giá có nhiều lợi ích và giá trị.

Lộ trình bứt phá và những cột mốc kiến tạo nội lực

Một chính sách lớn chỉ thực sự đi vào cuộc sống khi có lộ trình triển khai rõ ràng và những chỉ tiêu đo lường cụ thể. Bộ Chính trị đã vạch ra một chương trình hành động đầy quyết tâm với những dấu mốc thời gian mang tính đột phá:

Ngay trong năm 2026, Việt Nam sẽ hoàn thành xây dựng và ban hành Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đồng thời nghiên cứu hình thành cơ chế điều phối quốc gia thống nhất để chấm dứt tình trạng quản lý manh mún, cắt khúc giữa các bộ ngành và địa phương.

Đến năm 2027, hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu và dữ liệu liên thông địa chất, khoáng sản sẽ chính thức được hoàn thiện. Đây là bước đi nền tảng giúp minh bạch hóa bức tranh tài nguyên, hỗ trợ công tác quy hoạch và quản trị dựa trên dữ liệu số hiện đại.

Bước sang năm 2028, đất nước sẽ hình thành tối thiểu 3 đến 5 Trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia quy mô hiện đại, đóng vai trò là 'hạt nhân' làm chủ công nghệ lõi, kết nối nghiên cứu khoa học với ứng dụng thực tiễn của doanh nghiệp.

Mục tiêu lớn nhất đến năm 2030 là Việt Nam phải hoàn toàn làm chủ một số công nghệ chế biến sâu then chốt đối với đất hiếm, vật liệu bán dẫn và vật liệu pin; đồng thời phấn đấu nâng tỷ lệ nội địa hóa của các dòng vật liệu chiến lược đạt tối thiểu 50%. Đây chính là chiếc chìa khóa mở ra cánh cửa tự chủ công nghệ và tự cường kinh tế.

Giải pháp đồng bộ để quyết sách đi vào cuộc sống

Chuyển từ một chính sách đúng đắn trên giấy tờ thành năng lực sản xuất thực tế trên công trường là một hành trình gian khổ, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt và đồng bộ của cả hệ thống thể chế lẫn cộng đồng doanh nghiệp.

Trước hết, cần xây dựng khung chính sách ưu đãi vượt trội về thuế, đất đai và nguồn vốn tín dụng xanh để thu hút các nhà đầu tư chiến lược vào lĩnh vực chế biến sâu khoáng sản. Tuy nhiên, bài học kinh nghiệm cho thấy các ưu đãi này không thể trao cho một cách dễ dãi, mà phải là 'ưu đãi có điều kiện và có thời hạn', gắn chặt với cam kết về tỷ lệ nội địa hóa, chuyển giao công nghệ lõi và tuân thủ các quy chuẩn môi trường khắt khe.

Bên cạnh đó, khâu kiểm soát môi trường phải được siết chặt ngay từ đầu. Chế biến sâu khoáng sản – đặc biệt là đất hiếm hay kim loại màu – thường sử dụng hóa chất và phát sinh chất thải phức tạp. Do đó, không thể đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng bằng mọi giá. Việc hoàn thiện hệ thống quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về xả thải, áp dụng nghiêm ngặt Đánh giá tác động môi trường (ĐTM) và cơ chế ký quỹ phục hồi môi trường sẽ là 'lá chắn' bảo vệ các vùng sinh thái khai thác.

Ngoài ra, mô hình liên kết '3 Nhà' (Nhà nước - Nhà khoa học - Nhà doanh nghiệp) cần được thể chế hóa mạnh mẽ. Doanh nghiệp phải đóng vai trò trung tâm của đổi mới sáng tạo, đặt hàng trực tiếp cho các viện nghiên cứu, trường đại học để giải quyết các bài toán công nghệ chế biến sâu. Đồng thời, các doanh nghiệp vật liệu Việt Nam cần chủ động tích hợp các tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị), đo lường dấu chân carbon để sẵn sàng vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe của thị trường quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM).

Chủ trương hạn chế tối đa xuất khẩu khoáng sản thô và tập trung phát triển công nghiệp vật liệu chế biến sâu của Bộ Chính trị không chỉ là một quyết sách xử lý tình huống ngắn hạn, mà chính là tầm nhìn chiến lược cho tương lai phát triển của dân tộc. Bằng việc tôn trọng quy luật kinh tế tuần hoàn, bảo vệ nguồn vốn tự nhiên và kiên trì con đường làm chủ công nghệ, Việt Nam đang từng bước đặt những gạch nối vững chắc cho một nền kinh tế độc lập, tự chủ, bứt phá mạnh mẽ trong Kỷ nguyên Vươn mình của Dân tộc.