Hạn hán nghiêm trọng đe dọa 'huyết mạch' kinh tế châu Âu

Nghiêm trọng hơn, tình trạng hạn hán kéo dài do biến đổi khí hậu đang làm tê liệt nhiều tuyến đường thủy huyết mạch của châu lục, gây thêm áp lực kinh tế lên một khu vực vốn đang đối mặt với tăng trưởng trì trệ và cạnh tranh toàn cầu khốc liệt.

Mực nước sông Danube tại Rasova, Romania xuống thấp nghiêm trọng, ngày 5/8/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Tâm điểm của cuộc khủng hoảng là sông Rhine, con sông dài gần 1.300 km chảy qua sáu quốc gia, trải từ dãy Alps (Thụy Sĩ) ra Biển Bắc. Tuyến đường thủy chiến lược này vận chuyển gần 300 triệu tấn hàng hóa mỗi năm, kết nối cảng Rotterdam (Hà Lan) với các trung tâm công nghiệp lớn của Đức. Sông Rhine là nơi đặt nhà máy của các tập đoàn công nghiệp khổng lồ của Đức như BASF (hóa chất), Mercedes-Benz (ô tô), Bayer (dược phẩm) và ThyssenKrupp (thép).

Nhưng đến tuần đầu tháng 8 này, mực nước sông Rhine đã giảm xuống mức thấp nhất kể từ năm 1880, khi các số liệu đo đạc chính thức lần đầu tiên được ghi nhận. Tình trạng đó làm gián đoạn chuỗi cung ứng, tăng chi phí vận chuyển và có thể buộc các công ty phải giảm sản lượng

Tác động dây chuyền từ mực nước thấp của sông Rhine thể hiện rõ nhất tại cảng Duisburg (Đức), nơi xử lý khoảng 100 triệu tấn hàng hóa và hơn 20.000 lượt tàu mỗi năm. Hiện nhiều tàu chở hàng phải dỡ bớt tới 2/3 tải trọng để có thể di chuyển an toàn qua những đoạn sông chỉ sâu hơn 1,2 m. Một chủ tàu người Hà Lan cho biết con tàu dài khoảng 172 mét của bà vốn có tải trọng 5.000 tấn nay chỉ có thể chở 1.200 tấn để bảo đảm an toàn.

Giải thích cho mức độ nghiêm trọng của tình trạng này, ông Carsten Brzeski, Giám đốc vĩ mô toàn cầu của tập đoàn tài chính ING, cho hay cần tới 100 xe tải hoặc cả một đoàn tàu chở hàng chuyên dụng mới có thể thay thế lượng hàng hóa của một chiếc sà lan đường sông. Việc chuyển sang đường sắt cũng gặp khó khăn do hạ tầng đường sắt của Đức đang quá tải và nhiều tuyến đường dọc sông đang phải đóng cửa để bảo trì.

Khủng hoảng nguồn nước cũng đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sông Danube, con sông dài thứ hai châu Âu. Mực nước giảm sâu kỷ lục đã làm lộ ra xác những tàu chiến bị chìm từ thời Thế chiến thứ hai. Sự sụt giảm nguồn nước này đang buộc các quốc gia như Hungary và Romania (Ru-ma-ni) phải tìm mọi cách để duy trì nguồn cung điện, do các nhà máy điện hạt nhân tại đây cần nước sông Danube để làm mát các lò phản ứng. Chính phủ cả hai nước đã phải kêu gọi người dân và doanh nghiệp tiết kiệm điện tối đa.

Rút kinh nghiệm từ trận hạn hán lịch sử năm 2018 từng làm giảm 0,3% Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Đức, các doanh nghiệp nước này đã chủ động tìm cách thích ứng hơn. Nhiều công ty đã xây dựng kho bãi tại các cảng nước sâu để tích trữ hàng hóa. Đây là chiến lược được tập đoàn năng lượng Siemens Energy (Đức) áp dụng khi các tuabin nặng 300 tấn của họ quá cồng kềnh, không thể đi bằng đường bộ hay đường sắt.

Mực nước sông Danube tại Dunaszekcso, Hungary xuống thấp nghiêm trọng, ngày 28/7/2026. Ảnh: THX/TTXVN phát

Bên cạnh đó, các hãng tàu cũng bắt đầu thiết kế loại tàu có mớn nước thấp, sử dụng vật liệu nhẹ và thiết kế rộng hơn, hoặc thay thế cánh quạt lớn bằng nhiều cánh quạt nhỏ được bảo vệ để tránh va chạm với đáy sông nông. Tuy nhiên, việc nâng cấp diễn ra rất chậm khi mới chỉ có khoảng hơn 10 chiếc trong số gần 8.000 tàu hoạt động trên sông Rhine được thiết kế chuyên dụng cho mực nước thấp.

Hệ quả là việc vận chuyển chậm và tải trọng giảm đang đẩy chi phí lên cao. Người tiêu dùng Đức đang phải trả thêm tới 11 xu Mỹ cho mỗi lít xăng do chi phí vận tải đường sông tăng. Viện Nghiên cứu Kinh tế Thế giới Kiel (Đức) dự báo tình trạng mực nước thấp kéo dài một tháng sẽ khiến sản lượng công nghiệp của Đức sụt giảm khoảng 1%. Đây là một tổn thất lớn đối với một nền kinh tế vốn đang rơi vào tình trạng trì trệ kéo dài.

Khủng hoảng vận tải đường sông cũng diễn ra đúng lúc kinh tế châu Âu đang chịu sức ép kép từ địa chính trị và tự nhiên. Xung đột tại Trung Đông cùng những gián đoạn thương mại qua Eo biển Hormuz và Bab al-Mandab đã đẩy giá dầu lên cao, kéo theo lạm phát phi mã. Tình trạng này buộc Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) phải tăng lãi suất hồi tháng 6. Cùng lúc đó, châu Âu cũng đang phải đối phó với hai cuộc chiến thương mại: một với Trung Quốc về làn sóng hàng giá rẻ, và một với Mỹ về các quy định áp thuế quan.

Giới phân tích cảnh báo sự kết hợp giữa các xung đột địa chính trị và thời tiết cực đoan đang tạo ra một "gọng kìm" đe dọa đà phục hồi kinh tế vốn đã mong manh của châu Âu. Những dòng sông cạn nước hiện nay không chỉ là câu chuyện của tự nhiên, mà đang thực sự trở thành thước đo cho sức chống chịu và tương lai kinh tế của toàn khu vực.