Hàng nghìn cá voi khổng lồ đổ về Bắc Cực săn mồi do biến đổi khí hậu

Phía Đông Greenland đang xuất hiện một cảnh tượng khiến các nhà khoa học đặc biệt chú ý: hàng nghìn con cá voi khổng lồ cùng tập trung để săn mồi ở vùng biển phía Bắc vòng Bắc Cực.

Những đàn cá voi vây, cá voi lưng gù và cá voi Minke vốn hiếm khi xuất hiện ở khu vực này nay lại kéo đến với số lượng lớn. Các nhà nghiên cứu cho rằng sự thay đổi này không phải một hiện tượng nhất thời mà là dấu hiệu rõ rệt cho thấy hệ sinh thái Bắc Cực đang thay đổi dưới tác động của khí hậu ấm lên.

Cá voi lưng gù bơi dưới nước. Loài cá voi này lọc cá nhỏ và sinh vật phù du từ nước biển bằng các tấm sừng keratin thay vì răng.

Theo dữ liệu được các nhà nghiên cứu tổng hợp, mùa hè năm 2024 có ít nhất khoảng 4.000 cá voi lưng gù, 6.000 cá voi vây và 6.000 cá voi Minke tiến vào vùng biển Greenland.

Điều đáng chú ý là khu vực này trước đây không phải nơi tập trung quen thuộc của những loài cá voi trên. Các ghi chép từ tàu thuyền cho thấy trước năm 2006 gần như không bắt gặp cá voi lưng gù tại đây. Đến năm 2007, các nhà quan sát ghi nhận 7 con, tăng lên 26 con vào năm 2015 và vượt 150 con vào năm 2024.

Cá voi Minke cũng có xu hướng tương tự. Trước năm 1995, việc bắt gặp chúng tại khu vực này khá hiếm. Sau năm 2001, số lần quan sát tăng lên khoảng 10-20 con mỗi năm.

Đến tháng 8/2025, một con tàu hoạt động ở vùng biển ngoài khơi Đông Greenland thậm chí bắt gặp những nhóm gồm tới 50 con cá voi cùng kiếm ăn ở khoảng 69 độ vĩ Bắc.

Các cuộc khảo sát trên không vào năm 2015 và 2024 cũng cho thấy cả ba loài cá voi xuất hiện gần như liên tục trong vùng biển nằm giữa 60 và 70 độ vĩ Bắc.

Những con số này cho thấy cá voi không chỉ tình cờ đi lạc vào vùng biển lạnh giá. Chúng dường như đang biến nơi đây thành một điểm kiếm ăn quan trọng trong mùa hè.

Các nhà khoa học gắn thiết bị theo dõi vệ tinh cho một con cá voi vây. (Ảnh: Fernando Ugarte)

Sự xuất hiện của hàng nghìn con cá voi có liên quan chặt chẽ đến một loài cá nhỏ: cá capelin.

Capelin là mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn ở các vùng biển phía Bắc. Loài cá này ăn sinh vật phù du và trở thành nguồn thức ăn cho nhiều động vật lớn hơn, từ cá tuyết, chim biển cho đến các loài cá voi.

Cá voi vây tại biển Greenland. (Ảnh: Fernando Ugarte)

Từ giữa những năm 2000, các nhà khoa học nhận thấy capelin bắt đầu thay đổi khu vực kiếm ăn. Thay vì tập trung chủ yếu ở vùng nước ấm hơn phía Bắc Iceland, chúng ngày càng xuất hiện nhiều trong vùng biển Greenland. Cá voi dường như đã đi theo nguồn thức ăn này.

Nước biển phía Đông Greenland hiện ấm hơn khoảng 2 độ C so với những năm 1990. Cùng lúc đó, rìa băng biển vào mùa hè đã rút mạnh về phía Bắc kể từ giữa những năm 2000, mở ra những vùng nước trước đây bị băng bao phủ.

Khi nước biển ấm lên, băng tan và cá capelin dịch chuyển, một chuỗi thay đổi sinh thái bắt đầu diễn ra. Những con cá nhỏ tiến vào môi trường mới, cá voi lần theo nguồn thức ăn và cuối cùng biến vùng biển từng khá vắng bóng chúng thành một "bàn tiệc" khổng lồ.

Các nhà nghiên cứu đã kết hợp nhiều nguồn dữ liệu để theo dõi sự thay đổi này, bao gồm khảo sát trên không, quan sát từ máy bay, ghi chép của tàu thuyền, báo cáo của các thợ săn Inuit và dữ liệu từ vệ tinh.

Đặc biệt, 15 con cá voi được gắn thiết bị theo dõi vệ tinh trong giai đoạn 2019-2025 giúp các nhà khoa học xác định cách chúng di chuyển trong khu vực.

Kết quả cho thấy sự mở rộng của cá voi vào Greenland Sea là một phần của sự thay đổi lớn hơn trong hệ sinh thái Bắc Cực.

Khi băng biển thu hẹp, những loài vốn thích nghi với vùng nước mở đang có thêm không gian để tiến về phía Bắc. Ngược lại, những loài phụ thuộc nhiều hơn vào môi trường băng giá có thể phải đối mặt với sự cạnh tranh ngày càng lớn về thức ăn và nơi sinh sống.

Điều này có nghĩa sự xuất hiện của hàng nghìn con cá voi không đơn thuần là một cảnh tượng ấn tượng đối với con người. Nó cho thấy toàn bộ mạng lưới thức ăn trong khu vực đang dịch chuyển.

Một con cá nhỏ thay đổi nơi kiếm ăn có thể kéo theo hàng nghìn con cá voi thay đổi đường di cư. Khi một loài săn mồi lớn xuất hiện với số lượng lớn, áp lực lên nguồn thức ăn cũng tăng lên, đồng thời có thể tạo ra những thay đổi tiếp theo đối với các loài khác.

Các nhà khoa học mô tả hiện tượng này như một sự thay đổi chế độ sinh thái do khí hậu. Nói cách khác, Bắc Cực không chỉ đơn giản là "ấm hơn" mà đang dần trở thành một hệ sinh thái khác.

Những vùng biển từng bị giới hạn bởi băng nay mở rộng cho các loài ưa nước ấm và nước thoáng. Cá voi lưng gù, cá voi vây và cá voi Minke có thể tận dụng những vùng kiếm ăn mới, trong khi các loài đặc trưng của Bắc Cực như kỳ lân biển phải chia sẻ không gian với những đối thủ mới hoặc có nguy cơ bị đẩy khỏi một số khu vực.

Cá voi lưng gù tại biển Greenland. Ảnh: Fernando Ugarte

Sự thay đổi này cũng cho thấy tác động của biến đổi khí hậu không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới dạng một thảm họa tức thời. Đôi khi, nó diễn ra âm thầm qua hàng chục năm: nước biển ấm dần, băng rút dần, một loài cá đổi nơi sinh sống và những kẻ săn mồi lớn lần lượt xuất hiện theo.

Cho đến khi con người nhận ra, hàng nghìn con cá voi đã tập trung ở một vùng biển mà chỉ vài thập kỷ trước chúng còn gần như vắng bóng.

Với các nhà khoa học, những đàn cá voi khổng lồ ngoài khơi Greenland vì thế vừa là một "bữa tiệc" ngoạn mục của tự nhiên, vừa là dấu hiệu rõ ràng rằng ranh giới sinh thái của Bắc Cực đang dịch chuyển nhanh chóng.