Hành động ngay để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi nguy cơ nghiện nicotine từ thuốc lá mới

- Thưa bà, nicotine trong thuốc lá hiện nay đang đặt ra những thách thức gì đối với sức khỏe cộng đồng, nhất là trong giới trẻ?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Nghiện nicotine hiện nay không còn chỉ gắn với điếu thuốc lá truyền thống. Thách thức lớn hơn là sự xuất hiện của các sản phẩm mới chứa nicotine như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, với thiết kế bắt mắt, hương vị hấp dẫn và cách tiếp cận rất gần với đời sống số của giới trẻ.

Nicotine là chất gây nghiện mạnh. Với thanh thiếu niên, não bộ vẫn đang phát triển, nên việc phơi nhiễm nicotine có thể ảnh hưởng đến khả năng chú ý, học tập, kiểm soát cảm xúc và làm tăng nguy cơ lệ thuộc lâu dài.

Điều đáng lo ngại là nhiều em bắt đầu sử dụng vì tò mò, vì bạn bè rủ rê hoặc vì cho rằng thuốc lá điện tử “ít hại hơn”. Tuy nhiên, sau những lần dùng thử, các em có thể nhanh chóng rơi vào vòng lệ thuộc nicotine.

Nghị quyết 173/2024/QH15 đã quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 1/1/2025. Đây là bước đi mạnh mẽ của Việt Nam trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là bảo vệ thanh thiếu niên trước nguy cơ nghiện nicotine và các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới.

Tuy nhiên, một chính sách được ban hành không đồng nghĩa với việc hành vi xã hội sẽ thay đổi ngay lập tức. Trên thực tế, việc thanh thiếu niên sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vẫn đang là thách thức y tế công cộng. Đây không chỉ là vấn đề hành vi cá nhân, mà còn liên quan đến giáo dục, quản lý thị trường, truyền thông và trách nhiệm bảo vệ thế hệ trẻ.

- Theo bà, đâu là những việc cần làm ngay trong trường học để ngăn học sinh, sinh viên tiếp cận thuốc lá và nicotine hiệu quả?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Nhiều nghiên cứu cho thấy sử dụng thuốc lá điện tử ở thanh thiếu niên làm tăng nguy cơ chuyển sang hút thuốc lá truyền thống sau này. Rất nhiều bạn trẻ bắt đầu không phải vì đã nghiện, mà vì tò mò, áp lực bạn bè hoặc muốn thử một trải nghiệm mới.

Theo tôi, có một số việc cần làm ngay trong trường học.

Thứ nhất, đưa quy định cấm sử dụng, buôn bán thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng vào nội quy nhà trường. Quy định này cần áp dụng với học sinh, sinh viên, giáo viên, nhân viên và cả khách đến trường.

Thứ hai, tăng cường giám sát các khu vực có nguy cơ như cổng trường, nhà vệ sinh, sân sau, ký túc xá, quán nước xung quanh trường.

Thứ ba, giáo dục học sinh, sinh viên kỹ năng từ chối, kỹ năng nhận diện quảng cáo trá hình, hiểu đúng về nicotine và vạch trần sự hấp dẫn giả tạo của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới, thay vì chỉ nói chung chung rằng “thuốc lá có hại”.

Thứ tư, nhà trường cần phối hợp với phụ huynh để phát hiện sớm các dấu hiệu sử dụng nicotine như ho kéo dài, thay đổi mùi hơi thở, dùng thiết bị lạ, giảm tập trung hoặc có biểu hiện bồn chồn khi không được sử dụng.

Thứ năm, cần thiết lập cơ chế hỗ trợ kín đáo cho học sinh, sinh viên đã dùng thử hoặc đã lệ thuộc, để các em dám tìm kiếm sự giúp đỡ thay vì che giấu.

- Bà nghĩ thế nào về vai trò của công tác truyền thông trong phòng, chống tác hại thuốc lá?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Truyền thông phòng, chống tác hại thuốc lárất cần thiết, cần thường xuyên, lâu dài và đi vào mọi "ngóc ngách" cuộc sống. Nếu chỉ nói “thuốc lá có hại” trong khi học sinh, sinh viên vẫn dễ dàng nhìn thấy, mua được, dùng thử hoặc bị lôi kéo trên mạng xã hội, trong các nhóm kín, thì hiệu quả phòng ngừa sẽ hạn chế.

Phòng, chống tác hại thuốc lá phải là một hệ thống hành động toàn diện. Hệ thống đó gồm chính sách mạnh, thực thi nghiêm, xây dựng môi trường không khói thuốc, kiểm soát quảng cáo, khuyến mại, tài trợ, tăng thuế thuốc lá, hỗ trợ cai nghiện và giám sát thường xuyên.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các biện pháp hiệu quả thường là những biện pháp tác động vào môi trường và khả năng tiếp cận, đồng thời với thay đổi nhận thức cá nhân.

Chúng ta không thể yêu cầu người trẻ “tự nói không” nếu xung quanh các em vẫn nhiều tín hiệu khiến thuốc lá và nicotine trở nên bình thường, thời thượng hoặc vô hại.

- Từ thực tế Trường Đại học Y tế công cộng, theo bà, một môi trường học đường không khói thuốc, không thuốc lá điện tử cần được xây dựng như thế nào để thực chất?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Trường Đại học Y tế công cộng là cơ sở giáo dục đầu tiên tại Việt Nam được Tổ chức Y tế Thế giới tặng kỷ niệm chương công nhận mô hình “Trường Đại học Không khói thuốc”.

Từ kinh nghiệm triển khai mô hình này tại trường, tôi thấy một môi trường học đường không khói thuốc không thể chỉ dừng ở việc treo biển cấm hút thuốc. Cần có quy định rõ, người chịu trách nhiệm rõ, quy trình xử lý rõ và hoạt động giám sát thường xuyên.

Nhà trường cần xác định đây là một tiêu chí về an toàn học đường. Không được hút thuốc, sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong toàn bộ khuôn viên trường; không được quảng cáo, trưng bày, mua bán, tàng trữ hoặc chia sẻ các sản phẩm này trong trường.

Đồng thời, giáo viên và cán bộ nhà trường phải là hình mẫu, vì học sinh sẽ quan sát hành vi của người lớn nhiều hơn là chỉ nghe lời khuyên.

Điều quan trọng là cách thực hiện phải mang tính giáo dục, không chỉ trừng phạt. Với học sinh vi phạm, cần đánh giá mức độ sử dụng, tư vấn, theo dõi và phối hợp với gia đình. Với các trường hợp buôn bán, lôi kéo, cung cấp sản phẩm nicotine cho học sinh, cần xử lý nghiêm theo quy định.

- Theo bà, với người trẻ đã lệ thuộc nicotine, việc hỗ trợ cai thuốc nên được thực hiện ra sao để không kỳ thị nhưng vẫn hiệu quả?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Trước hết, cần nhìn nhận lệ thuộc nicotine là một vấn đề sức khỏe, không phải là biểu hiện của “hư hỏng đạo đức”. Nếu kỳ thị, các em sẽ giấu. Và khi các em giấu, chúng ta mất cơ hội can thiệp sớm.

Cách tiếp cận phù hợp là tư vấn thân thiện, bảo mật và dựa trên mức độ lệ thuộc. Cán bộ y tế học đường, giáo viên chủ nhiệm, chuyên gia tâm lý và phụ huynh cần phối hợp để tìm hiểu cụ thể con em mình đang dùng loại thuốc lá gì, dùng bao lâu, dùng trong hoàn cảnh nào, có triệu chứng thèm nicotine hay không, có kèm stress, lo âu hoặc áp lực học tập không.

Với trường hợp nhẹ, can thiệp hành vi, tư vấn động lực, hỗ trợ xây dựng kế hoạch bỏ thuốc và theo dõi định kỳ có thể rất hữu ích. Với trường hợp lệ thuộc nặng, cần chuyển đến cơ sở y tế hoặc dịch vụ cai thuốc chuyên môn.

Điều cốt lõi là vừa kiên quyết với hành vi sử dụng nicotine, vừa nhân văn với người trẻ đang cần được giúp đỡ.

- Bà có thể chia sẻ những đóng góp của Trường Đại học Y tế công cộng trong công tác nghiên cứu, truyền thông, đào tạo nhân lực và tư vấn chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá?

PGS. TS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Trường Đại học Y tế công cộng đã và đang tích cực đóng góp vào nỗ lực chung trong phòng, chống tác hại của thuốc lá tại Việt Nam.

Về nghiên cứu, nhà trường đã và đang thực hiện nhiều nghiên cứu quan trọng nhằm giám sát xu hướng sử dụng thuốc lá, thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ở người trưởng thành tại Việt Nam và xu hướng sử dụng trong thanh thiếu niên; tăng cường thực thi môi trường không khói thuốc tại các cơ sở ăn uống, lưu trú; nghiên cứu về cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ thuốc lá; cảnh báo sức khỏe bằng hình ảnh.

Với đào tạo nhân lực, trường lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại thuốc lá vào một số học phần của chương trình đào tạo y tế công cộng, đồng thời tổ chức các khóa tập huấn cho cán bộ y tế, cán bộ quản lý địa phương.

Nhà trường thực hiện truyền thông trên các kênh phù hợp với nền tảng số để tăng cường nhận thức của cộng đồng về tác hại của thuốc lá, hút thuốc lá thụ động và phản bác các thông tin sai lệch như “vape chỉ là hơi nước”, “thuốc lá điện tử không gây nghiện”, “thuốc lá nung nóng là sản phẩm giảm hại”.

Ngoài ra, với vai trò học thuật độc lập, nhà trường đã và đang tích cực cung cấp các bằng chứng khoa học cho Bộ Y tế, Quỹ Phòng, chống tác hại của thuốc lá và các cơ quan liên quan trong xây dựng, thực thi, giám sát chính sách, đặc biệt là chính sách bảo vệ thanh thiếu niên trước các sản phẩm nicotine mới.

- Bà có thể nhắn gửi thông điệp gì trong cuộc chiến phòng, chống tác hại thuốc lá để bảo vệ sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là bảo vệ thế hệ trẻ hiện nay?

PGS. Trần Thị Tuyết Hạnh: Cần hành động ngay để bảo vệ cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ khỏi nguy cơ nghiện nicotine từ thuốc lá, đặc biệt là thuốc lá mới!. Bảo vệ thế hệ trẻ khỏi nicotine phải bắt đầu từ những hành động cụ thể trong gia đình, trường học, trên mạng xã hội và trong chính sách công. "Không khói thuốc", "không thuốc lá điện tử" không chỉ là khẩu hiệu, mà là quyền được sống, học tập và phát triển trong một môi trường an toàn, lành mạnh của trẻ em và thanh thiếu niên.