Hạnh phúc không xây bằng sự hy sinh của phụ nữ

Làm thế nào để xây dựng mái ấm nơi mỗi người đều được phát triển, để phụ nữ tự tin theo đuổi sự nghiệp mà vẫn tận hưởng hạnh phúc riêng? Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, Phóng viên Báo Thế giới và Việt Nam có cuộc trò chuyện với bà Tô Thụy Diễm Quyên (chuyên gia giáo dục và cố vấn phát triển năng lực, nhà sáng lập, Giám đốc điều hành InnEdu, đồng thời là một trong 20 phụ nữ truyền cảm hứng năm 2021 do Forbes Việt Nam bình chọn) về văn hóa gia đình bình đẳng, chính sách hỗ trợ phụ nữ và thông điệp yêu thương bản thân trong hành trình kiến tạo hạnh phúc.

Bà Tô Thụy Diễm Quyên cho rằng, giá trị của phụ nữ nằm ở những điều tốt đẹp được lan tỏa ra cộng đồng. (Ảnh NVCC)

Gia đình luôn được xem là điểm khởi nguồn của hạnh phúc nhưng trong xã hội hiện đại, khi phụ nữ ngày càng độc lập, thành đạt và có nhiều cơ hội khẳng định bản thân, quan niệm về hạnh phúc gia đình cũng có những thay đổi. Theo bà, đâu là những giá trị cốt lõi làm nên một mái ấm hạnh phúc trong thời đại ngày nay?

Hạnh phúc gia đình không mất đi mà đang được định nghĩa lại. Trước đây, một mái ấm “êm ấm” thường được đo bằng sự hy sinh của người phụ nữ. Ngày nay, thước đo ấy nên là việc mỗi thành viên có cơ hội trưởng thành và phát triển cùng nhau hay không. Nền tảng của điều đó là sự tôn trọng, tức là coi mỗi người, kể cả trẻ em, đều là một cá nhân có ước mơ và mong muốn riêng.

Tiếp đến là sự hiện diện thực sự bên nhau. Trong thời đại số, một bữa cơm không có điện thoại đôi khi còn quý giá hơn nhiều món quà đắt tiền. Bên cạnh đó là tinh thần học hỏi, khi cha mẹ sẵn sàng tiếp cận những điều mới mẻ và cùng con khám phá thế giới.

Phụ nữ ngày càng độc lập không khiến gia đình trở nên yếu đi. Điều quan trọng là gia đình cần chuyển từ mô hình “một người gánh, cả nhà dựa” sang “cả nhà cùng gánh vác, mỗi người đều có cơ hội phát triển”.

Vậy làm thế nào để phụ nữ có thể dung hòa những vai trò ấy mà không phải đánh đổi sức khỏe, hạnh phúc và cơ hội phát triển của chính mình?

Dung hòa không có nghĩa là phải đạt được sự cân bằng tuyệt đối trong từng ngày. Cuộc sống có những “mùa” khác nhau: Mùa con còn nhỏ, mùa công việc có dự án lớn, mùa cha mẹ đau ốm… Người phụ nữ cần được quyền ưu tiên những việc khác nhau theo từng giai đoạn mà không cảm thấy có lỗi.

Chẳng hạn, hai ngày gần đây, người giúp việc nhà tôi nghỉ phép. Nếu là trước đây, tôi sẽ sắp xếp lại công việc để ở nhà làm hết việc nhà và chăm sóc các con. Nhưng với quan điểm đổi mới, tôi đã không làm như vậy.

Tôi hỏi các con trai và con dâu rằng chúng dự định phân công, sắp xếp công việc trong nhà như thế nào để giải quyết mọi việc trong hai ngày đó. Thế là hai con tự chủ động phân chia công việc và cùng nhau thực hiện mà không cần tôi phải nhúng tay vào. Nếu vẫn giữ quan niệm cũ rằng người phụ nữ phải đảm đang, có lẽ tôi đã lại tự mình gánh vác tất cả.

Vì vậy, phụ nữ đừng nghĩ rằng hy sinh cho gia đình là cách để thể hiện vai trò của mình. Sự hy sinh quá mức có thể phản tác dụng, bởi nó dễ khiến những người thân trở nên ỷ lại, không nhận ra giá trị của những nỗ lực ấy và mặc nhiên coi đó là trách nhiệm của phụ nữ.

Thậm chí, tôi còn dạy con dâu rằng phải biết phân chia công việc với chồng, chứ không nên để chồng chỉ ra ngoài đi làm rồi trở về nhà ngồi chờ vợ phục vụ. Khi mọi người cùng làm việc nhà, họ mới thực sự hiểu mẹ đã vất vả như thế nào khi các con còn nhỏ.

Nhờ phân công công việc để cả gia đình cùng gánh vác, giờ đây tôi đã có thể dành hàng giờ đồng hồ đi tập gym, đi spa hoặc cà phê với bạn bè. Sức khỏe, hạnh phúc và sự nghiệp không phải là những giá trị buộc chúng ta phải đánh đổi cho nhau. Chúng giống như ba chân của một chiếc kiềng, cùng nâng đỡ để cuộc sống được vững vàng.

Bà Quyên cho rằng, sức khỏe, hạnh phúc và sự nghiệp không phải là những giá trị buộc phụ nữ phải đánh đổi cho nhau. (Ảnh NVCC)

Theo bà, cần thay đổi nhận thức và xây dựng văn hóa gia đình như thế nào để sự chia sẻ trở thành điều tự nhiên, bình đẳng, qua đó giúp cả phụ nữ và nam giới cùng cảm nhận được hạnh phúc?

Mọi thay đổi văn hóa bền vững đều bắt đầu từ giáo dục và giáo dục trước hết bắt đầu từ gia đình. Đôi khi, sự thay đổi chỉ cần bắt đầu từ một chữ. Chúng ta vẫn quen nói “chồng giúp vợ rửa bát”. Chữ “giúp” ấy vô hình trung hàm ý rằng việc nhà vốn là trách nhiệm của phụ nữ, còn người chồng chỉ hỗ trợ khi cần. Khi chuyển sang cách nói “cùng làm việc nhà” hay “việc của nhà mình”, cách nghĩ và cách ứng xử cũng sẽ dần thay đổi.

Bên cạnh đó, cần làm cho những gánh nặng vô hình trở nên hữu hình. Phần việc mệt mỏi nhất đôi khi không phải là nấu một bữa cơm, mà là phải ghi nhớ và lo liệu đủ thứ, từ lịch tiêm của con đến hạn đóng học phí. Một bảng phân công công việc chung sẽ giúp các thành viên nhìn thấy khối lượng công việc thực tế, từ đó chủ động chia sẻ trách nhiệm với nhau.

Gốc rễ của sự thay đổi vẫn nằm ở cách chúng ta nuôi dạy thế hệ sau. Trong các hoạt động STEAM dành cho trẻ mầm non mà chúng tôi thiết kế, trẻ được khuyến khích tham gia đa dạng hoạt động: Con trai có thể vào bếp, con gái có thể cầm tua vít. Không có trò chơi hay hoạt động nào mặc định chỉ dành riêng cho con trai hoặc con gái.

Khi trẻ được giáo dục trong môi trường bình đẳng ngay từ nhỏ, các em sẽ hình thành nhận thức tự nhiên hơn về việc chia sẻ trách nhiệm trong gia đình và xã hội. Đồng thời, người cha cùng tham gia chăm sóc, nuôi dạy con cũng có cơ hội xây dựng sự gắn bó sâu sắc hơn với con. Bình đẳng không khiến bất kỳ ai thiệt thòi; ngược lại, nó giúp mỗi thành viên có thêm cơ hội trải nghiệm, sẻ chia và cảm nhận hạnh phúc.

Hẳn là cũng cần có những chính sách và hành động cụ thể nào để hỗ trợ cán bộ nữ cân bằng công việc – cuộc sống, phát huy năng lực và được ghi nhận công bằng bằng chính những đóng góp của mình, thưa bà?

Khoảng cách giữa phụ nữ và nam giới không nằm ở năng lực, mà phần lớn còn ở điều kiện và cơ hội phát triển. Để cam kết về bình đẳng giới trong các Mục tiêu phát triển bền vững đi vào thực tiễn tại từng cơ quan, cần đánh giá cán bộ dựa trên kết quả công việc thay vì số giờ có mặt tại nơi làm việc.

Chuyển đổi số mở ra nhiều khả năng tổ chức công việc linh hoạt hơn nhưng cần có quy định rõ ràng về thời gian làm việc để sự linh hoạt không biến thành tình trạng người lao động lúc nào cũng phải trực tuyến và sẵn sàng làm việc. Cùng với đó là đầu tư hạ tầng chăm sóc, chẳng hạn như nhà trẻ gần nơi làm việc, đồng thời mở rộng thời gian nghỉ dành cho người cha khi vợ sinh con, vốn hiện còn khá ngắn.

Khi người cha cùng tham gia chăm sóc con, việc sinh con sẽ không còn bị xem là “rủi ro nghề nghiệp” chỉ riêng người mẹ phải gánh chịu. Bên cạnh đó, cán bộ nữ cần được trang bị năng lực số và kỹ năng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), đặc biệt khi quay trở lại làm việc sau thời gian nghỉ thai sản.

Qua các lớp tập huấn dành cho giáo viên, tôi nhận thấy khi được hướng dẫn bài bản, chị em có thể ứng dụng công nghệ rất sáng tạo. Tuy nhiên, chúng ta cũng không được bỏ quên phụ nữ ở vùng sâu, vùng xa và phụ nữ dân tộc thiểu số, những nhóm có nguy cơ bị bỏ lại phía sau nếu không nhận được sự hỗ trợ phù hợp.

Đối với việc ứng dụng AI trong tuyển dụng và đánh giá nhân sự, cần có cơ chế kiểm tra để bảo đảm các công cụ này không tái tạo những định kiến giới vốn tồn tại trong dữ liệu hoặc cách đánh giá. Cuối cùng, cần minh bạch hóa các số liệu về thu nhập và cơ hội thăng tiến, được phân tách theo giới. Bởi những gì được đo lường mới có cơ sở để đánh giá và cải thiện.

Nhân Ngày Phụ nữ Việt Nam 20/10, khi xã hội ngày càng đề cao vai trò và những đóng góp của phụ nữ, bà muốn gửi gắm thông điệp gì đến những người phụ nữ đang nỗ lực mỗi ngày vì gia đình, sự nghiệp và cộng đồng?

Tôi muốn nhắn gửi đến những người phụ nữ đang lặng lẽ nỗ lực mỗi ngày rằng: Hãy yêu thương bản thân như cách chị yêu thương mọi người. Chị không cần phải hoàn hảo mới xứng đáng được hạnh phúc. Dù chị dành nhiều tâm sức cho sự nghiệp, ưu tiên thời gian cho gia đình hay cùng lúc theo đuổi cả hai con đường, đó đều là những lựa chọn đáng được tôn trọng, miễn là xuất phát từ mong muốn của chính chị.

Đừng sợ những điều mới mẻ. Máy móc có thể thay thế con người trong nhiều công việc, nhưng sự tinh tế và lòng trắc ẩn thì không gì có thể thay thế hoàn toàn. Phụ nữ hãy không ngừng học hỏi để làm chủ các công cụ mới, bởi cách người mẹ học hỏi, vượt qua khó khăn và đứng dậy sau những vấp ngã chính là bài học sâu sắc mà con cái có thể tiếp nhận.

Giá trị của người phụ nữ không chỉ nằm ở những gì mình đã hy sinh, mà còn ở những điều tốt đẹp mình tạo dựng và lan tỏa.