Hành trình đưa những người con nằm lại Công viên Lê Thị Riêng trở về

Sau 58 năm, khi những lớp đất tại Công viên Lê Thị Riêng được bốc lên, những hài cốt của các chiến sĩ hy sinh trong trận đánh Tết Mậu Thân năm 1968 mới được tìm thấy. Đến gần cuối tháng 9/2026, hơn 660 bộ hài cốt đã được quy tập. Mỗi di vật, mẫu sinh phẩm và ký ức của nhân chứng đang nối dài hy vọng trả lại tên, quê hương và gia đình cho các liệt sĩ.

Những ngày tháng 9, trong không gian trang nghiêm của Nhà tưởng niệm tại Công viên Lê Thị Riêng, các cựu chiến binh thuộc Câu lạc bộ Kháng chiến Khối Biệt động Sài Gòn - Gia Định, Ban liên lạc Biệt động cánh Tây Nam, Đội 67A, thiếu sinh quân cùng thân nhân liệt sĩ đã đến dâng hoa, thắp hương tưởng nhớ đồng đội.

Khi những bộ hài cốt vừa được đưa lên khỏi lòng đất, nhiều người đứng lặng hồi lâu, ký ức lại ùa về. Có người từng trực tiếp chiến đấu giữa lòng Sài Gòn; có người đã dành gần cả cuộc đời để tìm kiếm thông tin về cha, mẹ và đồng đội. Gần sáu thập niên trôi qua, ký ức về những trận đánh mùa Xuân năm 1968 vẫn hiện diện trong từng câu chuyện.

Mùa Xuân năm ấy, lực lượng Biệt động Sài Gòn - Gia Định đồng loạt tiến công năm mục tiêu trọng yếu ở trung tâm Sài Gòn, gồm: Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Bộ Tổng Tham mưu, Đài Phát thanh và Bộ Tư lệnh Hải quân. Nhiều cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh, sau đó được đưa về chôn tại Nghĩa trang Đô Thành, còn gọi là Nghĩa trang Chí Hòa. Khu vực này về sau trở thành Công viên Lê Thị Riêng.

Các cựu chiến binh thuộc Câu lạc bộ Kháng chiến Khối Biệt động Sài Gòn - Gia Định, Ban liên lạc Biệt động cánh Tây Nam, Đội 67A cùng người dân dâng hoa, thắp hương tưởng nhớ đồng đội, đồng thời tìm kiếm liệt sĩ hy sinh năm 1968.

Ông Huỳnh Văn Cấn, Trưởng Ban liên lạc Biệt động cánh Tây Nam, nhớ lại: trong đợt đầu cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân, lực lượng biệt động phải hoạt động trong điều kiện vô cùng ác liệt. Nhiều chiến sĩ tham gia các trận đánh trong nội đô đã không trở về. Thi hài của họ được phía đối phương thu gom, đưa về Nghĩa trang Đô Thành.

Theo những thông tin được các cựu chiến binh lưu giữ và đối chiếu, số người nằm lại tại khu vực này có thể lên đến hơn 900. Với ông Cấn, việc những đồng đội lần lượt được tìm thấy không chỉ là kết quả của một cuộc khai quật, mà còn là sự tiếp nối trách nhiệm giữa người còn sống với những người đã hy sinh.

“Chiến tranh ác liệt vô cùng, anh em hy sinh rất nhiều. Đêm nằm dưới pháo, ngày sống chung với bom. Trong khi đó, mình còn sống ở đây là phúc trời cho. Ý chí là trên hết, phẩm chất người đảng viên lúc đó phải nói là rất cao”, ông Cấn nhớ lại.

Mỗi lần trở lại Công viên Lê Thị Riêng, ông và đồng đội không chỉ thắp hương mà còn cùng nhau ôn lại tên người, tên đơn vị, hướng tiến công và những tình tiết có thể hỗ trợ quá trình xác minh. Trong cuộc tìm kiếm kéo dài gần sáu thập niên, một ký ức tưởng như rất nhỏ cũng có thể giúp cơ quan chức năng nối thêm một mắt xích.

Trong những người thường xuyên trở lại Công viên Lê Thị Riêng còn có ông Lê Chí Công, con trai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Lê Thị Riêng. Liệt sĩ Lê Thị Riêng sinh năm 1925 tại Giá Rai (Bạc Liêu, nay thuộc tỉnh Cà Mau), tham gia cách mạng từ sớm và từng giữ cương vị Trưởng ban Phụ vận Khu ủy Sài Gòn - Gia Định.

Ông Lê Chí Công - con trai Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, liệt sĩ Lê Thị Riêng.

Năm 1960, bà Lê Thị Riêng phải gửi hai con là Lê Minh Chánh và Lê Chí Công ra miền Bắc để bảo đảm an toàn và học tập. Đó cũng là lần cuối hai người con được mẹ ôm vào lòng. Bà Lê Thị Riêng bị bắt khi đang hoạt động tại Sài Gòn, chịu nhiều hình thức tra tấn nhưng không khai báo. Ngày mùng 2 Tết Mậu Thân năm 1968, bà bị sát hại tại khu vực bốt Bà Hòa, Chợ Lớn.

Ông Lê Chí Công kể, khi được gửi ra miền Bắc, hai anh em ông còn quá nhỏ. Đất nước hòa bình nhưng mẹ không còn, nơi an nghỉ của bà đến nay vẫn chưa được xác định. Bởi vậy, từ năm 1976, vào những ngày lễ, ngày giỗ, gia đình đều đến Công viên Lê Thị Riêng và thắp hương tại từng gốc cây.

Hiện nay, người anh Lê Minh Chánh đã qua đời, ông Công là người tiếp tục chờ đợi. Mong muốn của ông không chỉ là được “gặp” lại mẹ mà còn tìm được thêm nhiều liệt sĩ, kết nối họ với gia đình. Bởi sau gần sáu thập niên, nhiều cha mẹ, vợ chồng, anh chị em và đồng đội đã không còn đủ thời gian để chờ ngày đoàn tụ.

“Tôi rất hy vọng các cơ quan chức năng sẽ tìm được thêm nhiều liệt sĩ, kết nối họ với gia đình. Tôi hy vọng có thể sớm 'gặp’ mẹ tôi là liệt sĩ Lê Thị Riêng và các đồng chí, đồng đội của bà”, ông Công chia sẻ thêm.

Hành trình tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng không bắt đầu từ những nhát cuốc đầu tiên. Trước khi lực lượng chức năng đào thăm dò, một quá trình dài thu thập, phân loại và đối chiếu thông tin đã được tiến hành từ hồ sơ lịch sử, ảnh tư liệu, bản đồ, tài liệu quân sự giải mật và lời kể của nhân chứng.

Việc xác định vị trí các rãnh mộ đặc biệt khó khăn bởi cảnh quan khu vực đã thay đổi qua nhiều giai đoạn. Nghĩa trang cũ được cải tạo thành công viên; nhiều công trình, lối đi, hồ nước và khu vui chơi hình thành, trong khi những dấu mốc từng được người dân ghi nhớ không còn nguyên vẹn. Chỉ một sai lệch nhỏ trong định vị cũng có thể làm thay đổi hướng khảo sát.

Công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ phải dựa vào ảnh tư liệu, bản đồ, tài liệu quân sự giải mật và lời kể của nhân chứng.

Nhân chứng Nguyễn Thành Phước cho biết, ông sinh ra, lớn lên và sinh sống gần khu vực Công viên Lê Thị Riêng. Thời điểm Tết Mậu Thân năm 1968 ông còn là học sinh lớp 7. Trong một ngày nghỉ Tết, thấy có người được chôn cất tại khu vực này, ông đã tò mò đến xem.

Sau ngày đất nước thống nhất, ông Phước có 8 năm làm việc tại Công viên Lê Thị Riêng, sau đó làm cán bộ văn thư tại đây cho đến khi nghỉ hưu.

Gần đây, qua thông tin trên báo chí về việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, ông Phước đã chủ động đến hiện trường cung cấp thông tin cho lực lượng làm nhiệm vụ. Theo lời kể của ông, các liệt sĩ được chôn tại hai rãnh sâu, gần khu vực hồ nước hiện nay, mỗi vị trí có khoảng 300 người.

Tương tự nhân chứng Phan Văn Mưa cho biết, sau một thời gian, khu vực các rãnh chôn cất bị sụt lún, hình thành ao nước. Khoảng năm 1972, ông Mưa cùng một số thanh niên trong khu vực thường đến đây tắm và bắt cá. Trong quá trình này, có thời điểm người dân nhặt được một số mảnh xương cốt.

Theo ông Mưa, những dấu tích còn lại tại khu vực đã giúp ông nhớ lại sự việc diễn ra nhiều năm trước và cung cấp thêm thông tin cho lực lượng tìm kiếm.



Nhân chứng Nguyễn Thành Phước và Phan Văn Mưa đến hiện trường cung cấp thông tin cho lực lượng làm nhiệm vụ.

Ông Nguyễn Đình Đạt (sinh năm 1956) là một trong những nhân chứng trực tiếp cung cấp thông tin quan trọng. Khi còn nhỏ, ông sống gần Nghĩa trang Đô Thành và từng chứng kiến việc đưa thi hài đến chôn cất sau Tết Mậu Thân năm 1968.

Những hình ảnh về xe chở thi hài, vị trí tập kết và cách bố trí các rãnh chôn vẫn còn in đậm trong ký ức của ông. Tại các cuộc làm việc với cơ quan chức năng, ông Đạt mô tả địa điểm bằng những dấu mốc quen thuộc của Sài Gòn trước đây, từ hướng nhìn về cư xá Bắc Hải đến ao nước, đường đi và những khoảng đất trống trong nghĩa trang.

Theo lời ông Đạt, những thi hài được đưa đến với số lượng lớn, phần nhiều là nam giới và có trường hợp không còn nguyên vẹn do bom đạn. Các thi hài được đặt theo từng lớp trong những rãnh dài. Sau đó, khu vực dần được san lấp, cảnh quan thay đổi, khiến những dấu vết trên mặt đất gần như không còn.

Thông tin của ông Đạt không được sử dụng riêng lẻ mà được đối chiếu với ảnh tư liệu, bản đồ các thời kỳ và kết quả khảo sát hiện trường. Khi vị trí ông chỉ dẫn trùng khớp với những điểm bất thường dưới mặt đất, phạm vi tìm kiếm được thu hẹp, giúp lực lượng chức năng có thêm căn cứ tổ chức đào thăm dò.

Nếu lời kể của ông Đạt cung cấp những dấu mốc tại chỗ, thì những thông tin do Đại tá, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Văn Tàu, nguyên cán bộ tình báo hoạt động tại Sài Gòn, đóng góp lại giúp bổ sung bối cảnh lịch sử và quy luật hoạt động của lực lượng cách mạng trong nội đô.

Ông Nguyễn Văn Tàu cùng các nhân chứng, nhà nghiên cứu tham gia đối chiếu thông tin về đơn vị chiến đấu, hướng tiến công, thời điểm diễn ra từng trận đánh và khả năng tập trung thi hài sau giao tranh. Theo cách tiếp cận này, một dữ kiện riêng lẻ chưa đủ để kết luận vị trí mộ. Mỗi thông tin phải được đặt trong mối liên hệ với diễn biến chiến đấu, tuyến vận chuyển, địa hình nghĩa trang và hồ sơ từ phía đối phương.

Những bức ảnh được chụp sau trận đánh có thể cho thấy cảnh chôn cất nhưng không ghi chính xác tọa độ. Lời kể của nhân chứng giúp bổ sung hướng nhìn và dấu mốc, trong khi tài liệu quân sự giải mật giúp xác định thời gian, số lượng và khu vực nghi vấn. Kết quả radar xuyên đất, đo điện trở suất và đào thăm dò tiếp tục kiểm chứng các nguồn thông tin này.

Cách làm đó lý giải vì sao quá trình chuẩn bị phải diễn ra thận trọng, kéo dài và có sự tham gia của nhiều lực lượng. Ảnh quân sự giải mật có thể cho thấy một rãnh chôn nhưng cảnh quan đã thay đổi; nhân chứng có thể nhớ đúng sự việc nhưng khoảng cách gần 60 năm khiến việc định vị cần được kiểm tra bằng các phương pháp kỹ thuật.

Theo ông Nguyễn Văn Tàu, khi nhiều nguồn thông tin cùng hội tụ, cơ quan chức năng mới đủ cơ sở mở các vị trí tìm kiếm. Chính sự kết hợp giữa tư liệu và ký ức đã biến những dữ kiện tưởng như rời rạc thành một bản đồ có căn cứ khoa học. Khi các rãnh mộ lần lượt được phát hiện phù hợp với quy luật chôn cất được mô tả, giá trị của phương pháp đối chiếu đa nguồn càng được khẳng định.

Sau 58 năm, những chiến sĩ nằm lại dưới lòng đất Công viên Lê Thị Riêng đang lần lượt được đưa trở về. Có trường hợp mở ra hy vọng nhận diện từ giấy tờ, di vật nhỏ bé; nhưng phần lớn hài cốt vẫn chưa thể gọi tên. Vì vậy, nhiệm vụ tại hiện trường không chỉ là tìm kiếm, quy tập mà còn phải giữ đầy đủ chứng cứ phục vụ xác minh danh tính sau này.

Theo đó, từ ngày 23/6, lực lượng chức năng triển khai tìm kiếm tại các khu vực đã được khoanh vùng. Mỗi vị trí đều được rà phá vật liệu nổ, chia ô, xác lập mốc và ghi nhận hiện trạng trước khi đào. Khi xuất hiện dấu hiệu nghi vấn, máy móc phải dừng lại để cán bộ, chiến sĩ bóc tách thủ công, tránh làm ảnh hưởng đến hài cốt và di vật. Đây là công việc đòi hỏi sự kiên trì đặc biệt.

Dưới lòng đất giờ đây không chỉ có hài cốt mà còn nhiều lớp vật liệu, rễ cây, nước ngầm và dấu tích xây dựng hình thành trong hàng chục năm. Mưa lớn có thể làm sạt thành hố hoặc ngập khu vực tìm kiếm; nắng nóng kéo dài cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe lực lượng làm nhiệm vụ.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, cho biết việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ luôn được Đảng, Nhà nước và Quân đội đặc biệt quan tâm. Tuy nhiên, một địa điểm được nhận định có hài cốt chưa đồng nghĩa có thể khai quật ngay. Việc triển khai phải dựa trên sự hội tụ của nhân chứng, tư liệu lịch sử, dấu vết thực địa và kết quả khảo sát khoa học.

Theo Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, sự phát triển của khoa học, công nghệ đang tạo thêm điều kiện để đẩy nhanh quá trình tìm kiếm. Những phương pháp như đo điện trở suất, sử dụng radar xuyên đất giúp nhận diện các khu vực có dấu hiệu bất thường dưới lòng đất, từ đó thu hẹp phạm vi khảo sát và giảm tác động không cần thiết đến hiện trường.

Khoa học hiện đại còn hỗ trợ xây dựng nguồn dữ liệu ADN thân nhân liệt sĩ để đối chiếu với mẫu hài cốt. Cùng với đó, các hồ sơ, bản đồ và tư liệu do tổ chức, cá nhân nước ngoài cung cấp được khai thác, so sánh với ký ức của nhân chứng trong nước. Sự kết hợp này giúp lực lượng chức năng từng bước nối các mảnh thông tin bị phân tán trong gần sáu thập niên.

Với Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, chỉ cần còn một liệt sĩ chưa trở về, hành trình tìm kiếm vẫn chưa thể dừng lại. Sự kiên trì suốt 58 năm thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước, Quân đội và nhân dân trong việc đưa các liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương.

Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung, Chính ủy Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh.

Kết quả tìm kiếm mở thêm cơ sở xác minh danh tính các chiến sĩ Biệt động Sài Gòn cùng cán bộ, chiến sĩ và đồng bào yêu nước đã hy sinh trong các trận đánh năm 1968. Mỗi vị trí phát hiện, hướng nằm, tầng chôn và di vật đi kèm đều có thể bổ sung thông tin cho việc đối chiếu lực lượng tham chiến và danh sách liệt sĩ.

Không chỉ có tại Công viên Lê Thị Riêng, một số địa phương như xã Hòa Hiệp, phường Gò Vấp, phường Bình Cơ đã huy động lực lượng kiểm tra ngay khi tiếp nhận thông tin về địa điểm nghi có hài cốt. Từ một nhiệm vụ của lực lượng chuyên trách, hoạt động tìm kiếm đang trở thành phong trào xã hội với sự tham gia của người dân.

Theo thống kê, tính đến hết ngày 25/9, các lực lượng đã phát hiện, quy tập 665 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 299 bộ có di vật. Có 632 bộ hài cốt liệt sĩ được phát hiện, quy tập riêng lẻ và 33 bộ tại 8 vị trí mộ tập thể, gồm 2 vị trí tại Khu A và 6 vị trí tại Khu B Công viên Lê Thị Riêng. Các khu vực có dấu hiệu nghi vấn tiếp tục được mở rộng, bảo đảm không bỏ sót hài cốt, di vật và những dấu vết phục vụ xác minh danh tính.

Sau khi được tìm thấy, hài cốt liệt sĩ sẽ được đưa vào khu vực lấy mẫu và lưu mẫu để tiến hành làm sạch.

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Trưởng Ban Chỉ đạo 515 Thành phố, cho biết quá trình tìm kiếm đã huy động sự tham gia của cả hệ thống chính trị. Thành phố phối hợp với Quân khu 7, các bộ, ngành, nhà khoa học, cơ quan báo chí, nhân chứng lịch sử cùng nhiều tổ chức, cá nhân trong và ngoài nước để nghiên cứu, xác minh thông tin.

Theo ông Nguyễn Mạnh Cường, giá trị của quá trình này nằm ở việc hình thành phương thức phối hợp thống nhất. Thông tin do người dân cung cấp phải được phân loại; tư liệu lịch sử được thẩm định; ký ức nhân chứng được đối chiếu với bản đồ, hình ảnh và kết quả khảo sát kỹ thuật. Khi khai quật, từng vị trí phải được lập hồ sơ đầy đủ để phục vụ nhận dạng lâu dài.

Ngoài ra, Thành phố không chỉ tìm kiếm tại một công viên mà còn xây dựng kinh nghiệm để rà soát những địa điểm nghi có mộ tập thể khác. Mỗi kết quả phải được chuyển thành dữ liệu, hồ sơ và quy trình có khả năng sử dụng lại, qua đó rút ngắn thời gian xác minh ở những địa bàn tiếp theo.

Hiện nay, quy tập hài cốt là một bước quan trọng, nhưng xác định danh tính mới là đích đến trọn vẹn. Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, nhiều mẫu xương đã suy giảm chất lượng, chịu tác động của nước, độ ẩm, rễ cây và môi trường. Không phải mẫu nào cũng có thể cho kết quả ADN rõ ràng ngay trong lần phân tích đầu tiên.

Vì vậy, tại Công viên Lê Thị Riêng, việc lấy mẫu được tiến hành song song với lập hồ sơ vị trí và bảo quản di vật. Thông tin của từng bộ hài cốt phải gắn với sơ đồ rãnh mộ, thứ tự phát hiện, hướng nằm, độ sâu, tầng chôn, vật chứng đi kèm và những dữ kiện lịch sử liên quan. Những yếu tố này tạo thành một chuỗi chứng cứ, giúp việc xác minh không phụ thuộc hoàn toàn vào một phương pháp.

Nhiều hài cốt liệt sĩ và di vật được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng.

Những vật dụng được tìm thấy như bút máy, nhẫn, khuy áo, đế giày, mảnh tăng, dây thắt lưng hoặc giấy tờ đã hư hỏng có thể trở thành những đầu mối quan trọng. Một ký hiệu trên vật dụng, kiểu dáng chiếc nhẫn hay phần chữ còn sót lại trên giấy đều có thể giúp thu hẹp danh sách cần đối chiếu.

Đến ngày 25/9, trong tổng số 665 bộ hài cốt liệt sĩ được tìm thấy, 299 bộ có di vật. Các rãnh chôn mới tiếp tục cung cấp thông tin về hướng nằm và quy luật bố trí. Đây là cơ sở để lực lượng chuyên môn đối chiếu với danh sách chiến sĩ hy sinh trong từng trận đánh, hồ sơ đơn vị và thông tin do thân nhân cung cấp.

Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam, khi kiểm tra công tác tìm kiếm đã yêu cầu lực lượng thực hiện nhiệm vụ bằng trách nhiệm cao nhất, tuyệt đối không chạy theo tiến độ mà xem nhẹ độ chính xác. Mỗi bộ hài cốt phải được tìm kiếm, cất bốc và bảo quản bằng sự trân trọng như đang đón một người đồng đội trở về.

Đại tướng Nguyễn Trọng Nghĩa, Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam.

Ông yêu cầu đẩy nhanh quá trình lấy mẫu, bảo quản và giám định ADN bằng công nghệ mới, đồng thời mở rộng dữ liệu thân nhân liệt sĩ. Mẫu hài cốt chỉ có thể “lên tiếng” khi có nguồn dữ liệu đối chứng đủ rộng, chính xác và được kết nối giữa các cơ quan.

Cùng với công nghệ, phương pháp thực chứng lịch sử vẫn giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Trường hợp mẫu ADN không đủ chất lượng, cơ quan chuyên môn phải dựa trên sự tổng hợp hồ sơ, vị trí chôn, di vật, thông tin đơn vị, ký ức đồng đội và dữ liệu thân nhân để xây dựng căn cứ xác minh.

Trong chuyến kiểm tra công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã yêu cầu các lực lượng tiếp tục thực hiện nhiệm vụ với trách nhiệm cao nhất, bảo đảm thận trọng, chính xác, không chạy theo tiến độ và không bỏ sót bất kỳ dấu vết nào. Mỗi hài cốt, di vật phải được ghi chép, đánh dấu, bảo quản khoa học, tạo cơ sở xác minh danh tính và kết nối với thân nhân.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm kiểm tra công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng.

Công tác tìm kiếm cũng là hoạt động giáo dục truyền thống sâu sắc đối với thế hệ đi sau. Qua từng câu chuyện, kỷ vật và hồ sơ được phục dựng, người trẻ hiểu rõ hơn giá trị của hòa bình và những hy sinh đã làm nên độc lập, thống nhất đất nước.

Bên cạnh việc tiếp tục tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, công tác giám định ADN cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Mỗi trường hợp được định danh thông qua giải mã, xét nghiệm ADN là một cuộc chờ đợi được khép lại, là cơ hội trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh. Đó cũng là cách thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” bằng trách nhiệm và những hành động cụ thể.

Đến ngày 25/9/2026, kết quả quy tập được 665 bộ hài cốt cho thấy hướng tiếp cận tại Công viên Lê Thị Riêng đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Tuy nhiên, phía trước vẫn còn nhiều việc phải thực hiện: tiếp tục kiểm tra các khu vực nghi vấn, hoàn thiện hồ sơ giai đoạn một, bảo quản mẫu, giám định ADN, tìm kiếm thân nhân và chuẩn bị lễ viếng, truy điệu, an táng hài cốt liệt sĩ dự kiến được tổ chức vào đầu tháng 10.

Từ thực tiễn này, một mô hình tìm kiếm mộ tập thể đang dần hình thành. Đó là sự kết hợp giữa chỉ đạo thống nhất, nghiên cứu tư liệu, ký ức nhân chứng, khảo sát kỹ thuật, khai quật khoa học, quản lý di vật và xây dựng dữ liệu ADN. Mỗi khâu có chức năng riêng nhưng phải được kết nối trong một quy trình xuyên suốt.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng đánh giá việc triển khai tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng là kết quả của nhiều năm kiên trì thu thập, đối chiếu thông tin và nghiên cứu tư liệu lịch sử; trong đó có các hồ sơ quân sự được giải mật, tài liệu từ tổ chức và cựu chiến binh Hoa Kỳ từng tham chiến tại Việt Nam, cùng ký ức của nhân chứng trong nước.

Theo Thủ tướng, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ là nhiệm vụ chính trị quan trọng, thể hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và trách nhiệm đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng dự lễ triển khai tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng, phường Hòa Hưng, TP Hồ Chí Minh.

Thủ tướng nhấn mạnh phải nỗ lực với quyết tâm cao nhất, tìm kiếm bằng tấm lòng tri ân và tinh thần trách nhiệm. Quá trình thực hiện phải dựa trên cơ sở lịch sử, khoa học và thực tiễn; kết hợp nhân chứng với công nghệ hiện đại; đồng thời bảo đảm chặt chẽ, thận trọng và an toàn.

Kết quả tại Công viên Lê Thị Riêng cho thấy khi nguồn tư liệu trong và ngoài nước được tập hợp, ý kiến nhân chứng được lắng nghe, công nghệ được sử dụng đúng chỗ và trách nhiệm được xác định rõ, những khoảng trống tưởng như không thể lấp đầy vẫn có thể từng bước được giải mã.

Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, cho rằng kết quả tại Công viên Lê Thị Riêng cần được xem là mô hình, cách làm mẫu đối với các khu mộ tập thể còn thiếu thông tin.

Theo Phó Thủ tướng, lấy mẫu hài cốt ở thời điểm này là nhiệm vụ cấp thiết, bởi càng để lâu dưới lòng đất, khả năng thu thập và bảo quản mẫu càng khó khăn. Tuy nhiên, xác định danh tính không thể chỉ dựa vào ADN. Khi mẫu bị đứt gãy hoặc không còn đủ điều kiện phân tích, cần áp dụng phương pháp thực chứng trên cơ sở tổng hợp hồ sơ, sơ đồ, di vật, thông tin gia đình và lời kể nhân chứng.

Phó Thủ tướng yêu cầu tiếp tục thăm dò, tìm kiếm tại Công viên Lê Thị Riêng theo nguyên tắc thận trọng, chắc chắn, tỉ mỉ, kỹ lưỡng và hiệu quả. Thành phố cần tổng kết giai đoạn một, làm rõ kết quả, những vấn đề đặt ra, bài học kinh nghiệm và nhiệm vụ tiếp theo.

Lũy kế từ ngày 23/6 đến hết ngày 25/9/2026, các lực lượng đã phát hiện, quy tập 665 bộ hài cốt liệt sĩ, trong đó 299 bộ có di vật. Có 632 bộ hài cốt liệt sĩ được phát hiện, quy tập riêng lẻ và 33 bộ tại 8 vị trí mộ tập thể, gồm 2 vị trí tại Khu A và 6 vị trí tại Khu B.

Cùng với đó, cơ sở dữ liệu quốc gia về liệt sĩ, mộ liệt sĩ, nghĩa trang liệt sĩ và thân nhân phải được tiếp tục hoàn thiện. Việc nghiên cứu hồ sơ 250 trận đánh lớn, xử lý 130 bộ hồ sơ thông tin liệt sĩ và rà soát các địa điểm nghi có mộ tập thể cần được thực hiện đồng bộ.

Đối với Thành phố Hồ Chí Minh, yêu cầu đặt ra là tiếp tục rà soát 12 bộ hồ sơ nghi có mộ liệt sĩ tập thể. Những trường hợp đủ thông tin phải sớm tổ chức hội thảo, thống nhất phương án khảo sát, thăm dò và khai quật. Kinh nghiệm tại Công viên Lê Thị Riêng cần được chuẩn hóa thành quy trình, tránh để mỗi địa phương phải bắt đầu lại từ đầu.

Dự kiến đầu tháng 10/2026, Ban Chỉ đạo 515 Thành phố Hồ Chí Minh sẽ phối hợp với Quân khu 7, báo cáo lãnh đạo Thành phố và Ban Chỉ đạo quốc gia để tổ chức lễ viếng, truy điệu và an táng các hài cốt liệt sĩ được tìm thấy. Buổi lễ là một dấu mốc quan trọng nhưng chưa phải điểm kết thúc của hành trình.

Sau lễ an táng, việc giám định, đối chiếu dữ liệu và tìm kiếm thân nhân vẫn phải được tiếp tục. Những rãnh mộ chưa khảo sát hết, khu vực còn dấu hiệu nghi vấn và các bộ hài cốt chưa xác định danh tính vẫn đặt ra trách nhiệm lâu dài.

Từ một công viên giữa lòng đô thị, hành trình tìm kiếm đang mở rộng thành trách nhiệm chung của toàn xã hội. Dưới những lối đi quen thuộc, từng lớp đất vẫn được bóc tách. Trong phòng lưu trữ và phòng giám định, hồ sơ, di vật và mẫu ADN tiếp tục được đối chiếu. Tại nhiều gia đình, hy vọng vẫn được tin rằng người thân của họ sẽ có ngày trở về với tên tuổi và quê hương.