Hành trình đưa 'quốc bảo sâm Việt' vươn xa trên thị trường dược liệu quốc tế

Khu vực trồng sâm Ngọc Linh ở độ cao hơn 1.800 mét trong những dãy núi Ngọc Linh hùng vĩ. (Ảnh: Thùy Giang/Vietnam+)

Trên đỉnh núi Ngọc Linh (Nam Trà My) ở độ cao 1.800 mét so với mực nước biển, những vườn sâm Ngọc Linh xanh mát, vươn mình phát triển xanh tốt dưới tán rừng già của những cây cổ thụ. Đây là vùng trồng sâm Ngọc Linh lớn nhất cả nước, nơi được ví như “thủ phủ” của loại dược liệu quý hiếm này.

Những năm qua, nhiều chủ trương, đường lối, cơ chế, chính sách về phát triển dược liệu đã được ban hành. Sâm Ngọc Linh được Thủ tướng Chính phủ công nhận là sản phẩm quốc gia từ năm 2017 và nằm trong Chương trình phát triển Sâm Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2045.

Hiện nay, ngoài việc phát triển và bảo tồn, cây sâm Ngọc Linh đang trở thành hướng sinh kế chủ lực, giúp nhiều hộ dân đồng bào dân tộc thiểu số từng bước cải thiện đời sống. Chính vì vậy, nhiều đề án phối kết hợp giữa cơ quan chức năng với các doanh nghiệp, người dân đang được đẩy mạnh triển khai để phát triển vùng nguyên liệu sâm Ngọc Linh bền vững, xây dựng thương hiệu dược liệu Việt.

Phát triển những vùng nguyên liệu sâm đạt chuẩn

Từ chân núi Ngọc Linh, cung đường lên vùng trồng sâm Ngọc Linh quanh co, là lối mòn nhỏ với những đoạn leo dốc dựng đứng. Những ngày mưa, đường trơn trượt bởi rêu và thảm lá mục. Để lên được những vườn sâm Ngọc Linh nằm cheo leo dưới tán rừng già, người trồng phải đi bộ hơn 3 km đường núi với liên tục những đoạn dốc dựng đứng. Mỗi bước chân ngược núi khiến hơi thở trở nên dồn dập hơn. Để tới các vườn sâm, mỗi người phải băng rừng, leo dốc để tiếp cận vùng trồng sâm. Hành trình kéo dài khoảng 2-3 giờ đồng hồ qua địa hình trơn trượt, thử thách thể lực người tham gia.

Dưới tán rừng già của những cây rừng cổ thụ cao lừng lững ở độ cao 1.800m tại Nam Trà My, anh Lê Quang Lam - Kỹ thuật viên Công ty cổ phần Trồng trọt - Chế biến dược liệu Quảng Nam cẩn thận, tỉ mỉ chăm sóc những cây sâm Ngọc Linh xanh mướt. Anh Lam cho hay, sâm Ngọc Linh là loại cây khó trồng, cây chỉ phát triển tốt dưới tán rừng già, trong điều kiện khí hậu mát mẻ, đất mùn giàu hữu cơ, độ ẩm cao và hệ sinh thái rừng nguyên sinh ở độ cao từ 1.200m trở lên.

Anh Lê Quang Lam cẩn thận, tỉ mỉ chăm sóc những cây sâm Ngọc Linh xanh mướt. (Ảnh: Thùy Giang/Vietnam+)

Bởi vậy, người trồng phải cần cù, tỉ mỉ trong từng khâu chăm sóc. Khu vực trồng sâm ở độ cao trên các đỉnh gần như quanh năm mây phủ. Loài dược liệu này sinh trưởng chậm trong môi trường rừng khắc nghiệt. Mỗi năm, cây chỉ mọc lên một tán lá mới vào mùa Xuân, rồi rơi vào trạng thái "ngủ đông" để nuôi củ. Đó cũng là thời kỳ cây âm thầm tích tụ dưỡng chất qua từng chu kỳ khắc nghiệt của tự nhiên.

Anh Lam tâm sự, do đường đi lại khó khăn và công việc chăm những sâm với rất nhiều công đoạn cẩn thận như từ làm đất, bắt sâu, tưới cây đến làm lưới canh chuột phá hoại sâm trên này nên một tháng anh mới về nhà một lần. Sâm Ngọc Linh không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững, gắn với bảo vệ rừng. Nhờ đó, người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số nâng cao thu nhập, khai thác hiệu quả lợi thế bản địa.

Việt Nam là một trong những quốc gia có nhiều tiềm năng để phát triển ngành công nghiệp dược liệu, bởi nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, cùng với nền tri thức y học cổ truyền có lịch sử hàng nghìn năm. Với nguồn tài nguyên và hệ động thực vật phong phú đa dạng trải dài khắp cả nước, Việt Nam là một trong 15 nước trên thế giới có tên trong bản đồ dược liệu với hơn 5.000 loài thực vật có công dụng chữa bệnh. Đây là tiềm năng, lợi thế rất lớn để phát triển ngành dược liệu, góp phần chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe Nhân dân, đồng thời phát triển kinh tế-xã hội.

Sâm Ngọc Linh không chỉ mang lại giá trị kinh tế cao mà còn mở ra hướng phát triển sinh kế bền vững, gắn với bảo vệ rừng. (Ảnh: Thùy Giang/Vietnam+)

Thời gian qua, Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm thúc đẩy phát triển y học cổ truyền và dược liệu, tạo nền tảng cho phát triển bền vững lĩnh vực này. Đặc biệt Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định rõ yêu cầu phát huy tiềm năng, thế mạnh của y học cổ truyền và dược liệu; đẩy mạnh phát triển vùng trồng dược liệu đạt tiêu chuẩn; bảo tồn tri thức truyền thống; nâng cao chất lượng dược liệu, thuốc cổ truyền.

Tiến sỹ Đỗ Việt Hà - Phó Chủ tịch Hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam cho hay các chuyên gia nghiên cứu về sâm, cả về giống và quy trình trồng khẳng định hiện nay sâm Ngọc Linh được định danh tên khoa học là Panax Vietnamensis, có 52 hợp chất saponin, nhiều hơn so với nhân sâm Hàn Quốc. Sâm Ngọc Linh chứa hàm lượng MR2 cao và có thêm 24 loại saponin mà các loại sâm khác không có.

Ngoài ra, sâm Ngọc Linh còn có 17 loại amino acid, trong đó có 8 loại thiết yếu mà cơ thể con người không thể tự tổng hợp, buộc phải bổ sung từ bên ngoài, cùng khoảng 18 nguyên tố khoáng bao gồm cả đa lượng và vi lượng. Trong sâm Ngọc Linh có một nguyên tố thuộc ô 32 trong bảng tuần hoàn (chất germani), tồn tại ở dạng muối hữu cơ, rất quý.

Tiến sỹ Đỗ Việt Hà - Phó Chủ tịch Hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Tiến sỹ Đỗ Việt Hà phân tích: “Những ưu điểm vượt trội của cây sâm Ngọc Linh là do cây sâm được trồng trong lớp mùn lá mục của rừng nguyên sinh, các chất này được rễ cây hấp thu và tích lũy lại. Khi phân tích đất bề mặt thì không thấy nhiều, nhưng trong cây sâm lại có - đây là điểm tạo nên giá trị vượt trội của sâm Ngọc Linh so với các loại sâm khác. Chính vì giá trị đó, tôi đề nghị chúng ta cần ủng hộ hướng phát triển vùng nguyên liệu sâm đạt chuẩn. Chỉ khi có nguyên liệu đạt chuẩn, chúng ta mới có thể sản xuất thực phẩm, thực phẩm chức năng, thậm chí là thuốc.”

Do đó, vị Phó Chủ tịch Hội Nông nghiệp Hữu cơ Việt Nam cho rằng sâm Ngọc Linh cần được xây dựng như một thương hiệu gắn với địa danh, bởi đây là giá trị rất riêng. Các bên cần xây dựng chỉ dẫn địa lý, truy xuất nguồn gốc rõ ràng, đồng thời phải có hệ thống kiểm nghiệm, đánh giá để xác định hoạt chất đặc trưng của sâm Ngọc Linh so với các vùng khác.

Khẳng định giá trị Việt trên bản đồ dược liệu toàn cầu

Hiện nay, tại Khu vực Tây Nguyên, tỉnh Gia Lai với những lợi thế về khí hậu và thổ nhưỡng phù hợp để phát triển cây sâm Ngọc Linh trên quy mô lớn mang lại giá trị kinh tế cao. Tỉnh Gia Lai đang tập trung phát triển sâm Ngọc Linh với mục tiêu đạt 800 ha trồng dưới tán rừng vào năm 2030, chủ yếu tại các huyện miền núi cao.

Bà Nguyễn Thị Phương Mai - Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Gia Lai cho hay các thử nghiệm ban đầu tại khu vực Đắk Rong, Gia Lai cho thấy cây sâm có khả năng thích nghi, sinh trưởng tốt. Tuy nhiên, để đánh giá đầy đủ giá trị, nhất là chất lượng dược liệu vẫn cần chờ đến giai đoạn thu hoạch. Đại diện Sở Khoa học và Công nghệ Gia Lai kỳ vọng các mô hình trồng sâm Ngọc linh sẽ thành công, tạo cơ sở khoa học cho việc nhân rộng vùng trồng tại địa phương này.

Bà Nguyễn Thị Phương Mai - Phó giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Gia Lai. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Liên quan đến mục tiêu hạ giá thành sản phẩm để sâm có thể tiếp cận với nhiều người hơn, ba Mai cho rằng: “Cần phải giải bài toán mở rộng được vùng trồng. Sâm quý một phần vì chất lượng, nhưng cũng quý vì sự khan hiếm. Do đó, nếu chúng ta mở rộng được quy mô sản xuất, sẽ tiến tới đưa sản phẩm đặc thù của tỉnh Gia Lai đến gần hơn với người dân.”

Với vai trò là cơ quan quản lý nhà nước về khoa học và công nghệ trên địa bàn tỉnh, bà Mai cho hay tỉnh Gia Lai cam kết sẽ đồng hành cùng doanh nghiệp trong thời gian tới để đưa ra được kết quả khảo nghiệm tốt, làm cơ sở tham mưu cho ủy ban nhân dân tỉnh trong việc phát triển vùng trồng sâm tại Gia Lai.

Ông Phan Thanh Thiên - Tổng Giám đốc Trường Sinh Group chia sẻ, giá trị bền vững của dược liệu bắt đầu từ vùng trồng, tiêu chuẩn sản xuất và công nghệ chế biến. Đây cũng là chiến lược phát triển dài hạn cho dược liệu Việt Nam nói chung và cho sâm Ngọc Linh nói riêng.

Ông Phan Thanh Thiên - Tổng Giám đốc Trường Sinh Group chia sẻ, giá trị bền vững của dược liệu bắt đầu từ vùng trồng, từ tiêu chuẩn sản xuất, đến công nghệ chế biến. (Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)

Ông Thiên cho biết hiện đang hợp tác với các đơn vị quản lý 70 ha vùng trồng với 500.000 cây sâm Ngọc Linh và sẽ đầu tư thêm 500 tỷ đồng để phát triển vùng trồng dược liệu dưới tán rừng tại Gia Lai, quy mô 850 ha. Song song với phát triển vùng trồng, doanh nghiệp cũng đầu tư vào chế biến để mở rộng thị trường, biến sâm thành nhiều dạng sản phẩm khác nhau nhằm đưa vào các nhà thuốc và các cửa hàng. Với định hướng phát triển dài hạn, với các vùng trồng sâm Ngọc Linh được mở rộng diện tích trồng trên quy mô lớn, Gia Lai sẽ trở thành trung tâm dược liệu của Tây Nguyên, đồng thời góp phần nâng tầm giá trị ngành dược liệu Việt Nam trên bản đồ khu vực và quốc tế.

Bà Hoàng Minh Hạnh - đại diện Trường Nhân Pharma cho biết, việc đưa sâm Ngọc Linh trở thành sản phẩm gần gũi trong đời sống người Việt, đặc biệt thông qua các kênh thương mại điện tử là định hướng chiến lược được nhiều đơn vị tính tới trong thời gian tới để sâm Việt Nam không chỉ là một danh xưng “quốc bảo” mà thực sự hiện diện trong hành trình chăm sóc sức khỏe của mỗi gia đình Việt Nam.

Sâm Ngọc Linh đang từng bước khẳng định vị thế sản phẩm quốc gia. Việc tiếp tục đầu tư nghiên cứu, chuẩn hóa quy trình, bảo vệ thương hiệu là con đường đưa “quốc bảo” sâm Ngọc Linh sánh vai với các loài sâm nổi tiếng thế giới. Đây không chỉ là kỳ vọng của ngành y học cổ truyền, mà còn là trách nhiệm và khát vọng trong hành trình khẳng định giá trị Việt trên bản đồ dược liệu toàn cầu, theo đúng tinh thần Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị nhằm phát triển dược liệu và y học cổ truyền./.

Sâm Việt Nam không chỉ là một danh xưng “quốc bảo” mà sẽ thực sự hiện diện trong hành trình chăm sóc sức khỏe của mỗi gia đình Việt Nam. (Ảnh: Thùy Giang/Vietnam+)