Hành trình làm sạch rạn san hô ở Phú Quốc

Các tình nguyện viên lặn vớt rác. Ảnh: Tư liệu

“Quét” vườn san hô

Khác với rác trên bờ dễ nhìn thấy, rác dưới biển thường bị che khuất bởi rong rêu, lớp cát mịn hoặc nằm lẫn trong các khe rạn. Bởi vậy, nhiều nhóm thợ lặn và tình nguyện viên đã sử dụng camera quay trực tiếp dưới nước để ghi lại hiện trạng ô nhiễm, từ đó giúp cộng đồng trên đảo hình dung rõ hơn “mặt chìm” của rác thải đại dương.

Những khung hình dưới đáy biển cho thấy không ít vật thể lạ đang bám chặt vào rạn san hô gần bờ: Lưới vụn quấn vào các cụm san hô sừng hươu, lốp xe máy-xe đạp phủ đầy rong rêu, các mảnh nhựa vỡ trôi dạt theo dòng chảy. Đáng ngại hơn, lốp cao su rất khó phân hủy, có thể nằm lại dưới đáy biển nhiều năm, trở thành “rác tồn lưu” gây tác động dài hạn.

Không chỉ làm xấu cảnh quan, rác thải còn trực tiếp đe dọa sinh vật biển. Với những loài dễ tổn thương như cua, cá nhỏ, đặc biệt là rùa biển, lưới ma và dây cước có thể trở thành chiếc bẫy chết người. Theo tài liệu của Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN), rùa biển có thể ở dưới nước 4-7 giờ mà không cần ngoi lên để thở. Tuy nhiên, khi bị mắc câu hoặc mắc lưới, rùa sẽ vùng vẫy mạnh, nhanh chóng tiêu hao lượng oxy dự trữ và có thể chết đuối chỉ trong 40-60 phút.

Lặn nhặt rác: Gian nan hơn trên bờ

Từ thực tế quan sát dưới nước, nhiều tình nguyện viên thừa nhận việc dọn rác dưới đáy biển không hề đơn giản như dọn vệ sinh trên đất liền. Chị Nguyễn Thị Thu Hương-một tình nguyện viên tham gia lặn nhặt rác tại Phú Quốc chia sẻ, khi tận mắt nhìn thấy rác trôi nổi và mắc kẹt trong các rạn san hô, ai cũng mong những hình ảnh đó được lan tỏa để người dân và du khách nâng cao ý thức.

Quy trình lặn nhặt rác đòi hỏi kỹ năng và sự kiên nhẫn: Tình nguyện viên phải mặc đồ lặn, mang bình oxy, bơi dọc theo các bãi san hô. Khi phát hiện lưới rách quấn vào rạn san hô, từng người phải dùng kéo cắt từng mẩu nhỏ, tránh làm gãy san hô hoặc khiến mảnh lưới tiếp tục trôi đi nơi khác. Trong các loại rác phổ biến, túi nilon được xem là “đối thủ” khó xử lý nhất. Túi có thể trôi nổi khắp nơi, sau đó chìm xuống và bị dòng chảy cuốn xa, khiến việc nhặt gom gần như không thể triệt để. Bên cạnh đó là dây cước, diềng lưới và các mảnh lưới đánh cá. Thông thường, lưới cũ sẽ được bán cho điểm thu mua phế liệu, nhưng cũng có trường hợp lưới để tạm gần bãi biển rồi bị sóng cuốn xuống, hoặc mắc vào rạn san hô và bị xé rách, tạo thành “lưới ma” trôi dạt dai dẳng.

Rác dưới rạn san hô được vận chuyển về tàu để xử lý. Ảnh: Văn Chương

Để duy trì hoạt động làm sạch rạn san hô, các đơn vị và nhóm cộng đồng tại Phú Quốc thường xuyên kêu gọi tình nguyện viên tham gia theo từng đợt, kéo dài nhiều ngày. Các lời kêu gọi không chỉ dừng ở phong trào, mà gắn với thông điệp giáo dục cộng đồng: Cùng làm sạch rạn san hô, bảo vệ hệ sinh thái biển, qua đó góp phần phát triển du lịch bền vững.

Song song với các đợt lặn vớt rác, hoạt động truyền thông về bảo tồn biển và đa dạng sinh học cũng được tổ chức định kỳ, tập trung vào thông điệp kết nối giữa đại dương và sự sống. Từ những câu chuyện dưới đáy biển, nhiều người làm du lịch trên đảo cũng bắt đầu thay đổi thói quen: Hạn chế đồ nhựa dùng một lần, khuyến khích du khách sử dụng vật liệu thay thế thân thiện hơn như lá bàng, lá chuối-những vật liệu có thể phân hủy tự nhiên sau sử dụng để bao gói thức ăn.

Trồng san hô và bài toán lâu dài

Dọn rác chỉ là bước “giải cứu” trước mắt. Về lâu dài, rạn san hô còn chịu sức ép lớn từ biến đổi khí hậu, đặc biệt là hiện tượng nước biển ấm lên khiến san hô bị tẩy trắng. Khi nhiệt độ vượt ngưỡng phù hợp, tảo cộng sinh rời khỏi cơ thể san hô, làm khung xương mất màu, chuyển sang trắng; nếu kéo dài, san hô có thể chết và bị phủ lớp đen.

Trong nỗ lực phục hồi, Phú Quốc đã khoanh vùng bảo vệ san hô và thảm cỏ biển theo các phân khu chức năng, đồng thời duy trì những vườn ươm san hô cứng tại Hòn Xưởng và Hòn Mây Rút, với các loài thuộc giống Acropora như Acropora formosa, A. anthocercis, A. acuminata. Tuy vậy, hiệu quả phục hồi sẽ rất khó bền vững, nếu rác thải tiếp tục quay trở lại và nếu nguồn phát sinh rác không được kiểm soát từ gốc.

Nhìn ra thế giới, nhiều quốc gia cũng đang theo đuổi các chương trình phục hồi quy mô lớn. Chẳng hạn, năm 2023, Liên hợp quốc và Chính phủ Colombia triển khai dự án “1 triệu rạn san hô cho Colombia”, hướng tới trồng 1 triệu san hô và khôi phục 200ha rạn ở Đại Tây Dương, Thái Bình Dương và biển Caribe, trong đó có nỗ lực cứu loài san hô Elkhorn (Acropora palmata). Các chuyên gia nhấn mạnh, rạn san hô không chỉ là “vẻ đẹp của biển”, mà còn là hàng rào tự nhiên bảo vệ bờ biển, nguồn sinh kế và nền tảng cho chuỗi hệ sinh thái.

Từ những cảnh báo đó, bài toán của Phú Quốc cũng trở nên rõ ràng hơn: Muốn vườn san hô khỏe mạnh, cần kết hợp đồng thời nhiều giải pháp-làm sạch định kỳ, giảm nhựa dùng một lần, quản lý ngư cụ thất lạc, tăng trách nhiệm của cơ sở du lịch và quan trọng nhất là thay đổi thói quen xả thải của mỗi người.

Lê Văn Chương