Hành trình nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa

Đền thờ An Dương Vương ở Cổ Loa.

Trong hành trình hướng tới UNESCO, điều quan trọng nhất với Khu di tích Cổ Loa không phải là danh hiệu, mà là nhận diện đầy đủ những giá trị làm nên tầm vóc của di sản. Đó cũng là nội dung trọng tâm được các nhà khoa học thảo luận tại tọa đàm “Nhận diện giá trị nổi bật của Khu di tích Cổ Loa” vừa diễn ra tại Hà Nội.

Trung tâm quyền lực sớm của người Việt cổ

Theo giới nghiên cứu lịch sử, Cổ Loa là kinh đô của nhà nước Âu Lạc dưới thời An Dương Vương vào khoảng thế kỷ thứ III trước Công nguyên, gắn với sự ra đời của nhà nước sơ khai đầu tiên của người Việt.

Ngoài ý nghĩa của một kinh đô cổ xưa, Cổ Loa được xem là minh chứng tiêu biểu cho trình độ tổ chức xã hội, quy hoạch lãnh thổ và năng lực thích ứng môi trường của cư dân trong buổi đầu dựng nước.

Hàng chục năm qua, các cuộc khai quật khảo cổ đã phát hiện hệ thống di tích, di vật và tầng văn hóa phong phú, cung cấp những tư liệu quan trọng để nghiên cứu tiến trình hình thành quốc gia đầu tiên của người Việt. Không nhiều địa điểm ở Đông Nam Á còn lưu giữ được những lớp trầm tích lịch sử và khảo cổ liên tục như Cổ Loa.

Đặc biệt, vai trò của Cổ Loa không chấm dứt cùng sự kết thúc của nhà nước Âu Lạc. Sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938, Ngô Quyền đã lựa chọn nơi đây làm kinh đô, mở đầu thời kỳ độc lập tự chủ lâu dài của dân tộc.

Bởi vậy, Cổ Loa không đơn thuần là dấu tích của thời đại cũ mà trở thành chứng nhân của nhiều bước ngoặt lịch sử. Đây cũng là cơ sở để các nhà khoa học nhìn nhận Cổ Loa như một trung tâm quyền lực có ảnh hưởng lâu dài trong tiến trình phát triển của Việt Nam.

Một trong những nội dung nhận được nhiều đồng thuận là cách tiếp cận Cổ Loa như vùng lõi của văn minh sông Hồng.

Theo dự thảo Báo cáo tóm tắt trình UNESCO, thuộc tính nổi bật nhất của di sản là hệ thống thành đất quy mô lớn với tổng chiều dài hơn 15,8km, gồm thành Nội, thành Trung và thành Ngoại. Ba vòng thành kết hợp chặt chẽ với hệ thống hào nước bao quanh, liên thông với sông Hoàng Giang và mạng lưới thủy văn trong khu vực.

Giới khoa học thảo luận về các giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa.

Các nghiên cứu cũng cho thấy nơi đây là một không gian tích hợp giữa cư trú, phòng thủ quân sự, giao thông đường thủy, sản xuất nông nghiệp và thủ công nghiệp. Hệ thống thành lũy được xây dựng trên cơ sở kết hợp giữa địa hình tự nhiên với sự cải tạo của con người, thể hiện trình độ kỹ thuật của cư dân đồng bằng sông Hồng thời kỳ đầu.

GS.TS Nguyễn Văn Kim - Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, hồ sơ cần làm rõ hơn các yếu tố cảnh quan, văn hóa, thủy văn và mô hình phát triển của một trung tâm quyền lực sớm. Cổ Loa cần được nhìn nhận trong cấu trúc tổng thể gồm đô thị đa chức năng, hệ thống thủy văn liên hoàn, không gian cư trú cùng sự tiếp nối lịch sử - văn hóa qua nhiều thời kỳ.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với xu hướng nghiên cứu mới về các trung tâm quyền lực cổ đại ở châu Á, trong đó giá trị của di sản không chỉ được đánh giá qua công trình kiến trúc mà còn qua mối quan hệ giữa con người, môi trường và tổ chức xã hội.

Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Cổ Loa

Các chuyên gia cho rằng, việc nghiên cứu Cổ Loa cần được đặt trong không gian rộng hơn của Đông Nam Á và châu Á. Để được UNESCO công nhận, di sản không chỉ cần có ý nghĩa đối với quốc gia sở hữu, mà phải chứng minh được giá trị nổi bật toàn cầu.

Theo các nhà khoa học, Cổ Loa có thể được xem là biểu hiện sớm của mô hình đô thị - nhà nước ở lưu vực sông Hồng. Với hệ thống thành lũy quy mô, mạng lưới thủy hệ liên hoàn, khu cư trú và các dấu tích sản xuất, phản ánh khá đầy đủ cấu trúc của một trung tâm quyền lực cổ đại.

Giếng Trọng Thủy (giếng Ngọc) có từ thời Âu Lạc, nằm trước đền An Dương Vương.

GS.TS Nguyễn Quang Ngọc - Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam đề nghị, cần tiếp tục mở rộng các nghiên cứu so sánh quốc tế để làm rõ tính tiêu biểu, sự khác biệt và niên đại sớm của Cổ Loa trong tương quan với các kinh đô cổ trong khu vực.

Một điểm khác biệt nổi bật của Cổ Loa là tính liên tục của đời sống cộng đồng. Khác với nhiều kinh đô cổ trên thế giới chỉ còn lại các phế tích khảo cổ, Cổ Loa vẫn là nơi cư trú của hàng nghìn người dân. Trong thành và ngoài thành vẫn tồn tại làng xóm, ruộng đồng, ao hồ và các hoạt động sản xuất nông nghiệp truyền thống.

GS.TS.KTS Nguyễn Quốc Thông - nguyên Phó Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhấn mạnh tính “thuận thiên” trong cấu trúc của Cổ Loa. Thành lũy, hệ thống thủy văn, không gian cư trú và canh tác được tổ chức hài hòa với điều kiện tự nhiên, cho thấy tư duy thích ứng môi trường của cư dân Việt cổ.

Bên cạnh những giá trị vật chất, Cổ Loa còn lưu giữ một hệ thống ký ức văn hóa độc đáo được truyền thừa qua nhiều thế hệ. Giếng Ngọc trước đền An Dương Vương vẫn gắn với câu chuyện Mỵ Châu - Trọng Thủy. Quán Kê vẫn gợi nhắc truyền thuyết Bạch Kê tinh phá rối xây thành. Tại đền Sái, nghi thức tái hiện tích chém gà tinh vẫn được người dân duy trì trong lễ hội truyền thống.

Dù mang màu sắc huyền thoại, những câu chuyện ấy phản ánh cách cộng đồng gìn giữ ký ức về nguồn cội, về công cuộc dựng nước và giữ nước. Chính sự đan xen giữa di sản vật thể và di sản phi vật thể đã tạo nên chiều sâu đặc biệt cho Cổ Loa.